นอกจากเทศกาลโคมไฟที่ทำให้ค่ำคืนไหว้พระจันทร์ของฮ่องกงสว่างสดใสเป็นพิเศษ ในตรอกและถนนสายเล็กๆ ของ Tai Hang ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากย่าน Causeway Bay ยังมีอีกหนึ่งประเพณีที่เกิดขึ้นควบคู่กัน นั่นคือ Tai Hang Fire Dragon Dance หรือประเพณีเชิดมังกรไฟแห่งไท่หาง หนึ่งในภาพจำของเทศกาลไหว้พระจันทร์ในฮ่องกงที่สืบทอดมานานกว่า 140 ปี มังกรขนาดมหึมาที่ปักธูปนับหมื่นดอกทั่วลำตัวค่อยๆ เคลื่อนผ่านตรอกแคบๆ เปลวไฟจากปลายธูปทำให้มังกรทั้งตัวดูราวกับมีไฟวิ่งไปตามเกล็ด ท่ามกลางเสียงกลอง เสียงเชียร์ และศรัทธาในความเชื่อที่สืบทอดกันมายาวนาน จนได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แห่งชาติของจีน
ประเด็นสำคัญ
ทว่าเบื้องหลังความงดงามของมังกรไฟที่เราเห็นกันในปัจจุบัน แท้จริงแล้วไม่ได้มีจุดเริ่มต้นจากความต้องการเฉลิมฉลองเทศกาลไหว้พระจันทร์ หากถือกำเนิดขึ้นจากความหวาดกลัวต่อโรคระบาดและความพยายามของชาวบ้านในการปกป้องชุมชนของตนเองเมื่อกว่า 140 ปีก่อน จากพิธีกรรมเพื่อขับไล่สิ่งชั่วร้ายในหมู่บ้านเล็กๆ ค่อยๆ กลายเป็นประเพณีสำคัญที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น และยังคงมีชีวิตอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของมหานครฮ่องกง
จากโรคระบาด สู่กำเนิดมังกรไฟ
ย้อนกลับไปในปี 1880 Tai Hang ยังเป็นหมู่บ้านเล็กๆ ที่มีชาวบ้านประกอบอาชีพเกษตรกรรมและประมง แตกต่างจากย่านที่เต็มไปด้วยร้านอาหาร คาเฟ่ และอาคารพักอาศัยอย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน ตามตำนานเล่าว่าในช่วงเวลานั้นหมู่บ้านต้องเผชิญกับเหตุการณ์ร้ายหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งพายุ การสูญเสียปศุสัตว์ และโรคระบาดที่สร้างความหวาดกลัวให้กับผู้คนในชุมชน
ชาวบ้านเชื่อว่าเหตุร้ายเหล่านี้เกี่ยวข้องกับสิ่งชั่วร้าย จึงหาทางปัดเป่าภัยพิบัติผ่านพิธีกรรมตามความเชื่อดั้งเดิม โดยมีคำบอกเล่าว่าได้รับคำแนะนำให้สร้างมังกรขึ้นจากฟางและวัสดุธรรมชาติ ก่อนปักธูปที่จุดไฟไว้ทั่วลำตัว แล้วนำออกแห่ไปตามถนนของหมู่บ้านเป็นเวลา 3 วัน 3 คืน ในช่วงเทศกาลไหว้พระจันทร์ พร้อมเสียงกลองและประทัดเพื่อขับไล่สิ่งไม่ดี หลังจากประกอบพิธีดังกล่าว เหตุร้ายและโรคระบาดก็สงบลง ชาวบ้านจึงเชื่อว่ามังกรไฟช่วยปกป้องหมู่บ้านเอาไว้ และตัดสินใจจัดพิธีนี้ขึ้นอีกในปีต่อมา ก่อนจะกลายเป็นธรรมเนียมประจำปีที่สืบทอดต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน
แม้เรื่องราวเหล่านี้จะเป็นตำนานท้องถิ่นมากกว่าหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ทั้งหมด แต่ก็สะท้อนให้เห็นถึงบทบาทของความเชื่อในสังคมจีนยุคก่อน ซึ่งมองว่ามังกรเป็นสัญลักษณ์แห่งพลัง ความเป็นสิริมงคล และการปกป้องคุ้มครอง ขณะที่ไฟและควันธูปเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมที่เชื่อมโยงมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เมื่อองค์ประกอบเหล่านี้มารวมกัน มังกรไฟจึงไม่ได้เป็นเพียงการแสดงเพื่อความสวยงาม แต่เป็นสัญลักษณ์ของความหวังและความร่วมมือของผู้คนที่ต้องเผชิญความยากลำบากร่วมกัน
มังกร 67 เมตรที่เกิดจากธูป 12,000 ดอก
สิ่งที่ทำให้ Tai Hang Fire Dragon Dance แตกต่างจากการเชิดมังกรตามเทศกาลทั่วไป คือมังกรไม่ได้ตกแต่งด้วยผ้าสีสันสดใสหรือหลอดไฟ แต่ใช้วัสดุธรรมชาติเป็นองค์ประกอบสำคัญ โดยโครงสร้างลำตัวทำจากวัสดุอย่างหวายและฟาง ก่อนประกอบเป็นมังกรขนาดมหึมาที่มีความยาวประมาณ 67 เมตร เมื่อถึงวันแสดง ธูปราว 12,000 ดอก จะถูกนำมาปักทั่วลำตัวและจุดไฟ เปลี่ยนมังกรธรรมดาให้กลายเป็นมังกรที่ส่องสว่างด้วยประกายไฟนับหมื่นจุด ขณะที่ควันธูปลอยคลุ้งไปทั่วถนน สร้างบรรยากาศที่ทั้งขลังและน่าตื่นตาตื่นใจในเวลาเดียวกัน
การเชิดมังกรขนาดใหญ่เช่นนี้ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะต้องอาศัยผู้เข้าร่วมหลายร้อยคนช่วยกันแบกและควบคุมลำตัวให้เคลื่อนไปตามถนนสายแคบๆ ของ Tai Hang โดยมีผู้ถือไข่มุกมังกรนำขบวน พร้อมเสียงกลองและฆ้องที่ช่วยกำหนดจังหวะการเคลื่อนไหว ยิ่งมังกรเคลื่อนไหวรวดเร็วหรือหมุนตัวเป็นวง แสงจากธูปก็ยิ่งสร้างเส้นสายของประกายไฟท่ามกลางความมืด ราวกับมังกรกำลังเคลื่อนไหวด้วยพลังของตัวเอง ภาพดังกล่าวกลายเป็นเอกลักษณ์ที่ดึงดูดทั้งชาวฮ่องกงและนักท่องเที่ยวให้เดินทางมาชมกันทุกปี
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจไม่ได้มีเพียงความยิ่งใหญ่ของมังกร แต่ยังรวมถึงขั้นตอนการเตรียมงานที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากคนในชุมชน ตั้งแต่การสร้างโครงมังกร การเตรียมธูป ไปจนถึงการฝึกซ้อมและจัดขบวน เพราะมังกรไฟไม่ได้เป็นสิ่งที่ซื้อหามาจัดแสดง หากเกิดขึ้นจากแรงกายและความตั้งใจของผู้คนที่ช่วยกันรักษาประเพณีนี้ไว้
เมื่อมังกรไฟกลายเป็นหัวใจของชุมชน
แม้ปัจจุบัน Tai Hang จะเปลี่ยนจากหมู่บ้านเล็กๆ มาเป็นย่านพักอาศัยและแหล่งแฮงเอาต์ที่มีร้านอาหาร คาเฟ่ และอาคารสมัยใหม่ แต่ประเพณีเชิดมังกรไฟยังคงผูกพันกับผู้คนในพื้นที่อย่างแนบแน่น ทุกปีเมื่อเทศกาลไหว้พระจันทร์เวียนมาถึง สมาชิกในชุมชนหลายรุ่นจะกลับมามีส่วนร่วมกับการจัดงาน บางคนรับหน้าที่สร้างมังกร บางคนช่วยเตรียมอุปกรณ์ ขณะที่อีกหลายคนเข้าร่วมขบวนเชิดมังกรไฟ การมีส่วนร่วมเหล่านี้ทำให้ประเพณีไม่ได้ดำรงอยู่เพียงในรูปแบบของการแสดง แต่ยังเป็นกิจกรรมที่เชื่อมโยงผู้คนต่างวัยเข้าด้วยกัน
ความสำคัญของ Tai Hang Fire Dragon Dance จึงไม่ได้อยู่ที่ความอลังการของมังกรยักษ์เพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่การเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีผู้คนปฏิบัติจริง และส่งต่อความรู้จากคนรุ่นหนึ่งไปยังอีกรุ่นหนึ่ง
ในปี 2011 ประเพณีเชิดมังกรไฟแห่งไท่หางได้รับการขึ้นทะเบียนอยู่ใน National List of Intangible Cultural Heritage ของจีน หรือบัญชีมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แห่งชาติ นับเป็นการยอมรับคุณค่าทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของประเพณีที่ชุมชนรักษาไว้มาอย่างยาวนาน สิ่งนี้ยังสะท้อนอีกด้านหนึ่งของฮ่องกง เมืองที่มักถูกจดจำผ่านภาพตึกระฟ้า ย่านช้อปปิ้ง และความทันสมัย แต่ในพื้นที่เล็กๆ ระหว่างอาคารสูง ยังมีเรื่องราวของชุมชนดั้งเดิมที่ไม่เคยเลือนหายไปตามกาลเวลา
กว่า 140 ปีผ่านไป ภูมิทัศน์ของ Tai Hang เปลี่ยนจากชุมชนเล็กๆ มาเป็นย่านใจกลางเมืองที่อยู่ไม่ไกลจากตึกสูงและแสงนีออนของ Causeway Bay แต่เมื่อถึงคืนเทศกาลไหว้พระจันทร์ ผู้คนยังคงนำมังกรออกมาปักธูป จุดไฟ และช่วยกันแบกมันผ่านถนนสายเดิม เสน่ห์ของมังกรไฟแห่ง Tai Hang จึงไม่ได้อยู่แค่ภาพของธูป 12,000 ดอกที่ส่องสว่างอยู่กลางความมืด แต่อยู่ที่การได้เห็นว่า ท่ามกลางเมืองที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ยังมีประเพณีหนึ่งที่คนทั้งชุมชนช่วยกันทำให้ ‘ลุกขึ้นมา’ อีกครั้งในทุกๆ ปี
ใครอยากเห็นความสนุก และความคึกครื้นของเทศกาลนี้ สามารถจองตั๋วแวะไปชมให้เห็นกับตาได้ในปีหน้า ช่วงเวลาเทศกาลไหว้พระจันทร์ของทุกปี
ภาพ: Shutterstock
