น้ำหนึ่งแก้ว ข้าวหนึ่งหม้อ หรืออาหารหนึ่งมื้อที่เตรียมให้ลูก ควรเป็นความอิ่มใจของคนในบ้าน แต่เมื่อแม่น้ำสายเผชิญปัญหาสารหนูปนเปื้อน สิ่งธรรมดาเหล่านี้กลับมาพร้อมคำถามว่า น้ำที่ใช้และอาหารที่กินปลอดภัยเพียงใด และจะปกป้องคนที่รักได้อย่างไร หากยังไม่รู้ว่าความเสี่ยงอยู่ตรงไหนบ้าง

 

สถานการณ์แม่น้ำสายขุ่นเข้มจนกระทบการผลิตน้ำประปาช่วงต้นเดือนพฤศจิกายน 2569 ทำให้คนแม่สายต้องเผชิญความกังวลสองด้านพร้อมกัน ทั้งจะมีน้ำเพียงพอใช้ในแต่ละวันหรือไม่ และจะมั่นใจในคุณภาพน้ำได้อย่างไร ท่ามกลางการเฝ้าระวังสารหนูที่ยังต้องติดตามอย่างต่อเนื่อง การมีน้ำไหลจากก๊อกจึงอาจยังไม่ใช่คำตอบทั้งหมดของความมั่นคงในชีวิต

 

THE STANDARD ชวนสำรวจความเสี่ยงจากสารหนู ตั้งแต่แม่น้ำ ระบบประปา ไปจนถึงอาหารบนจาน แยกให้ชัดว่าน้ำแบบใดควรหลีกเลี่ยง และประชาชนจะดูแลตัวเองอย่างไร พร้อมตั้งคำถามว่า รัฐจะทำให้ทุกครอบครัวเข้าถึงน้ำปลอดภัยได้อย่างไร โดยไม่ปล่อยให้ความสบายใจในทุกมื้ออาหารเป็นสิ่งที่ประชาชนต้องจ่ายเพิ่มเอง

 

น้ำในแม่น้ำปนเปื้อน ไม่ได้แปลว่าน้ำประปาทุกระบบไม่ปลอดภัย

 

จุดเริ่มต้นของการทำความเข้าใจสถานการณ์คือ ต้องแยกผลตรวจน้ำดิบออกจากน้ำประปาที่ผ่านกระบวนการผลิตแล้ว

 

กรมอนามัยย้ำในการลงพื้นที่เมื่อวันที่ 14 ตุลาคม 2569 ว่า การตรวจพบสารหนูในแม่น้ำไม่ได้หมายความว่าน้ำประปาทุกระบบจะมีสารหนูเกินมาตรฐาน เพราะน้ำดิบต้องผ่านกระบวนการปรับปรุงคุณภาพและตรวจสอบก่อนจ่ายให้ประชาชน พร้อมแนะนำให้เลือกใช้น้ำดื่มและน้ำประกอบอาหารจากแหล่งที่มีผลตรวจยืนยันคุณภาพ

 

อย่างไรก็ตาม ผลตรวจแต่ละครั้งมีขอบเขตตามพื้นที่และเวลาที่เก็บตัวอย่าง การแจ้งผลให้ประชาชนจึงควรระบุอย่างน้อยว่า

 

• ตรวจน้ำอะไร: น้ำในแม่น้ำ น้ำก่อนเข้าระบบผลิต หรือน้ำประปาหลังผ่านการบำบัด
• ตรวจที่ไหน: จุดเก็บตัวอย่างและพื้นที่ที่ผลตรวจครอบคลุม
• ตรวจเมื่อไร: วันที่เก็บตัวอย่างและวันที่รายงานผล
• ต้องปฏิบัติอย่างไร: ใช้น้ำทำกิจกรรมใดได้บ้าง และมีข้อจำกัดอะไร

 

ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ประชาชนประเมินสถานการณ์ของบ้านตนเองได้ โดยไม่ต้องเหมารวมว่าทุกระบบปลอดภัยหรือทุกระบบมีปัญหาเหมือนกัน

 

สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร และอันตรายแค่ไหน?

 

องค์การอนามัยโลก หรือ WHO ระบุว่า น้ำและอาหารที่ปนเปื้อนเป็นช่องทางสำคัญของการได้รับสารหนูอนินทรีย์ การใช้น้ำปนเปื้อนประกอบอาหารหรือเพาะปลูกจึงเป็นอีกเส้นทางที่ต้องเฝ้าระวัง โดยกำหนดค่าแนวทางสารหนูในน้ำดื่มไว้ที่ 0.010 มิลลิกรัมต่อลิตร และแนะนำให้ลดการได้รับสารหนูลงให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้

 

ผลกระทบต่อสุขภาพขึ้นอยู่กับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ แบ่งให้เข้าใจง่ายได้เป็น 2 ลักษณะ

 

• การได้รับปริมาณมากในช่วงเวลาสั้น

 

อาจทำให้เกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสียรุนแรง อ่อนเพลีย และความดันต่ำ

 

• การได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน

 

อาจพบผิวหนังเปลี่ยนสี จุดด่างดำ หรืออาการชาปลายมือปลายเท้า รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจ โรคระบบประสาท และมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งผิวหนัง ปอด และกระเพาะปัสสาวะ

 

อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้อาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้เช่นกัน จึงไม่ควรใช้วินิจฉัยภาวะพิษจากสารหนูด้วยตนเอง ต้องอาศัยการประเมินของแพทย์ร่วมกับประวัติการสัมผัสและการตรวจที่เหมาะสม

 

คนในพื้นที่ควรหลีกเลี่ยงการใช้น้ำแบบไหน?

 

คำแนะนำเฉพาะพื้นที่มีความสำคัญกว่าการนำเกณฑ์ทั่วไปมาตีความเอง โดยกรมอนามัยเผยแพร่คำแนะนำเมื่อวันที่ 2 ตุลาคม 2569 ให้ประชาชนในพื้นที่เสี่ยงหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงในกิจกรรมต่อไปนี้

 

• ดื่มและเตรียมอาหาร: ดื่มน้ำ ปรุงอาหาร หุงข้าว และล้างผักผลไม้
• สัมผัสร่างกาย: อาบน้ำและลงเล่นน้ำ
• เพาะปลูก: นำน้ำไปรดพืชผัก
• หาอาหารจากแม่น้ำ: หลีกเลี่ยงการจับสัตว์น้ำมากินจนกว่าจะมีการยืนยันความปลอดภัย

 

พื้นที่เฝ้าระวังที่ระบุในคำแนะนำครอบคลุม 5 ตำบล ได้แก่ แม่สาย โป่งผา ศรีเมืองชุม เวียงพางคำ และเกาะช้าง

 

สำหรับน้ำดื่มและน้ำประกอบอาหาร ควรเลือกแหล่งที่มีผลตรวจยืนยันคุณภาพ และติดตามประกาศของหน่วยงานในพื้นที่ เพราะคำแนะนำอาจเปลี่ยนแปลงตามสถานการณ์และผลตรวจรอบใหม่

 

ต้มน้ำให้เดือด ช่วยกำจัดสารหนูได้หรือไม่?

 

การต้มน้ำไม่ได้กำจัดสารหนู และการเติมคลอรีนเพียงอย่างเดียวก็ไม่ใช่วิธีกำจัดสารหนูออกจากน้ำ

 

กรมอนามัยย้ำประเด็นนี้ในการสื่อสารกับประชาชนที่แม่สาย การผ่านขั้นตอนฆ่าเชื้อจึงไม่สามารถใช้แทนการตรวจสารปนเปื้อนทางเคมีได้

 

ส่วนเครื่องกรองน้ำต้องพิจารณาว่าใช้เทคโนโลยีใดและเหมาะกับคุณภาพน้ำหรือไม่ WHO ระบุถึงวิธีบำบัดสารหนูหลายรูปแบบ เช่น การสร้างตะกอน การดูดซับ การแลกเปลี่ยนไอออน และการใช้เยื่อกรอง ซึ่งต้องมีการดูแลระบบอย่างเหมาะสม

 

สิ่งที่ผู้ใช้น้ำควรตรวจสอบจึงประกอบด้วย

 

• ระบบกรองมีความสามารถลดสารหนูหรือไม่
• มีการบำรุงรักษาและเปลี่ยนวัสดุกรองตามกำหนดหรือไม่
• มีผลตรวจน้ำหลังผ่านระบบยืนยันคุณภาพหรือไม่

 

การมีเครื่องกรองน้ำติดตั้งอยู่เพียงอย่างเดียวจึงยังไม่เพียงพอที่จะรับรองความปลอดภัย

 

จากแม่น้ำถึงจานข้าว ต้องระวังโดยไม่เหมารวม

 

ข้อกังวลเรื่องสารหนูไม่ได้สิ้นสุดที่น้ำดื่ม แต่เชื่อมโยงกับการใช้น้ำเตรียมอาหาร เพาะปลูก และแหล่งที่มาของสัตว์น้ำด้วย

 

คำแนะนำให้หลีกเลี่ยงสัตว์น้ำจากพื้นที่ได้รับผลกระทบเป็นมาตรการลดความเสี่ยงระหว่างรอข้อมูลยืนยัน จึงควรแยกให้ชัดระหว่าง

 

• คำเตือนสำหรับพื้นที่เสี่ยง: ใช้กำหนดพฤติกรรมเพื่อลดโอกาสรับสารปนเปื้อน
• ผลตรวจอาหารแต่ละตัวอย่าง: ใช้ประเมินตัวอย่างและแหล่งที่มาที่ตรวจ
• ภาพรวมอาหารทั้งจังหวัด: ไม่ควรสรุปจากคำเตือนหรือผลตรวจเพียงบางจุด

 

การสื่อสารจึงต้องระวังทั้งการสร้างความตื่นตระหนกว่าอาหารทุกชนิดในเชียงรายปนเปื้อน และการใช้ผลตรวจที่ผ่านเกณฑ์ของตัวอย่างหนึ่งรับรองอาหารจากทุกพื้นที่

 

สำหรับเกษตรกรและผู้ประกอบการอาหาร การเปลี่ยนแหล่งน้ำอาจทำไม่ได้ทันที คำแนะนำให้หลีกเลี่ยงน้ำปนเปื้อนจึงต้องตามมาด้วยคำตอบว่า จะมีแหล่งน้ำทดแทนจากที่ใด และใครเป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น

 

มีอาการแบบไหนควรพบแพทย์?

 

กรมอนามัยแนะนำว่า หากมีอาการผิดปกติหลังสัมผัสน้ำที่สงสัย เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย อ่อนเพลียผิดปกติ หรือชา ควรรีบพบแพทย์และแจ้งประวัติการสัมผัสน้ำให้บุคลากรทางการแพทย์ทราบ

 

ข้อมูลที่ควรแจ้ง ได้แก่

 

• ใช้น้ำจากแหล่งใด
• ใช้ดื่ม ประกอบอาหาร อาบน้ำ หรือทำกิจกรรมอะไร
• สัมผัสน้ำบ่อยและนานเพียงใด
• เริ่มมีอาการเมื่อไร และคนในบ้านมีอาการคล้ายกันหรือไม่

 

ขณะเดียวกัน WHO ระบุถึงความเสี่ยงของการได้รับสารหนูในช่วงตั้งครรภ์และวัยเด็ก ทำให้การเข้าถึงน้ำและอาหารที่ปลอดภัยของคนกลุ่มนี้เป็นประเด็นที่ต้องให้ความสำคัญ

 

ความปลอดภัยต้องมาพร้อมทางเลือกที่ประชาชนเข้าถึงได้

 

สถานการณ์แม่น้ำสายเป็นบททดสอบทั้งระบบผลิตน้ำ การติดตามสารปนเปื้อน และการสื่อสารกับประชาชน การออกคำเตือนจึงต้องเดินควบคู่กับมาตรการที่ทำให้คนในพื้นที่ปฏิบัติตามได้จริง ได้แก่

 

• เปิดเผยผลตรวจให้เข้าใจง่าย: ระบุแหล่งน้ำ จุดเก็บตัวอย่าง วันที่ตรวจ และข้อแนะนำการใช้น้ำ
• จัดหาแหล่งน้ำทดแทน: รองรับครัวเรือนและผู้ประกอบการที่จำเป็นต้องหยุดใช้น้ำจากแหล่งเดิม
• ติดตามความเสี่ยงด้านอาหาร: ตรวจน้ำ ดิน และผลผลิตตามความเสี่ยงของแต่ละพื้นที่
• ดูแลสุขภาพอย่างต่อเนื่อง: ทำให้ผู้มีประวัติสัมผัสและผู้มีอาการเข้าถึงการประเมินได้

 

เพราะคำถามเรื่องน้ำปลอดภัยจะยังไม่มีคำตอบครบถ้วน หากประชาชนรู้เพียงว่าควรหลีกเลี่ยงน้ำจากแหล่งใด แต่ยังไม่รู้ว่าจะหาน้ำที่มั่นใจได้จากที่ไหน และต้องจ่ายเพิ่มอีกเท่าไรเพื่อดูแลความปลอดภัยของคนในบ้าน

 

อ้างอิง:

• กรมอนามัย: คำแนะนำการใช้น้ำและเฝ้าระวังสุขภาพในพื้นที่แม่สาย – 2 ตุลาคม 2569
• กรมอนามัย: แยกความเสี่ยงน้ำแม่น้ำกับน้ำประปา ย้ำการต้มไม่กำจัดสารหนู -14 ตุลาคม 2569
• WHO: สารหนู ช่องทางการรับสัมผัสและผลกระทบต่อสุขภาพ
• Thai PBS: แม่น้ำสายขุ่น กระทบการผลิตน้ำประปา – 6 พฤศจิกายน 2569
• ภาพเพจฮักแม่สาย