วันนี้ (10 พฤศจิกายน) ปัญหาทรัพยากรน้ำและสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนกำลังลุกลามเป็นวาระระดับชาติ ล่าสุด สืบสกุล กิจนุกร ตัวแทนภาคประชาชน ส่งจดหมายเปิดผนึกถึง อนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ชี้เป้าความรุนแรงของสถานการณ์ ‘แม่น้ำปนเปื้อนสารโลหะหนัก’ ที่ครอบคลุมแม่น้ำสายสำคัญ ทั้งแม่น้ำกก สาย รวก โขง สาละวิน และกระบุรี ซึ่งกระทบโดยตรงต่อ 8 จังหวัดทั่วประเทศ (เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน เลย หนองคาย บึงกาฬ นครพนม และระนอง) พร้อมเปิดโปงต้นตอจากกลุ่มเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน
เส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงชีวิต พื้นที่ชายแดนอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย พึ่งพาแม่น้ำ 2 สายหลัก คือ ‘แม่น้ำสาย’ และ ‘แม่น้ำรวก’ ซึ่งล้วนมีต้นกำเนิดจากรัฐฉาน ประเทศเมียนมา โดยแม่น้ำสายไหลเข้าไทยที่ชุมชนหัวฝายและสายลมจอย ส่วนแม่น้ำรวกไหลผ่านท่าขี้เหล็ก ก่อนมาบรรจบกันที่ ‘สบสาย’ และไหลลงสมทบแม่น้ำโขงที่ ‘สามเหลี่ยมทองคำ’ อำเภอเชียงแสน
- ภาคการเกษตร: แม่น้ำสองสายนี้ถูกผันไปใช้ทำนาปีและนาปรัง ครอบคลุมพื้นที่ 60,500 ไร่ ใน 5 ตำบล (แม่สาย ศรีเมืองชุม โป่งผา เวียงพางคำ เกาะช้าง) รวม 39 หมู่บ้าน
- น้ำอุปโภคบริโภค: เป็นแหล่งน้ำดิบของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย หล่อเลี้ยง 23,455 ครัวเรือน ใน 6 ตำบล
วิกฤตคุณภาพน้ำ: สารหนู-ตะกั่ว ทะลุเกณฑ์ทุกการทดสอบ จากการตรวจสอบของ กรมควบคุมมลพิษ ที่ติดตามคุณภาพน้ำตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2568 (จุดตรวจแม่น้ำสาย 3 จุด, แม่น้ำรวก 2 จุด) พบข้อมูลที่น่าตกใจ:
- แม่น้ำสาย: พบ ‘สารหนู’ เกินค่ามาตรฐานทุกครั้งในทุกจุดตรวจ และพบ ‘ตะกั่ว’ เกินมาตรฐานหลายครั้ง
- แม่น้ำรวก: พบ ‘สารหนู’ เกินมาตรฐาน 9 ครั้ง จากการตรวจ 19 ครั้ง
- ตะกอนน้ำ: พบสารหนูเกินมาตรฐานความปลอดภัยของสัตว์น้ำแทบทุกครั้ง
สัญญาณมรณะในห่วงโซ่อาหาร (Food Chain) ความเสี่ยงไม่ได้หยุดอยู่แค่ในน้ำ แต่แทรกซึมลงดินและผลผลิตทางการเกษตร ข้อมูลจาก กรมชลประทาน (พฤษภาคม 2569) ตรวจพบสารโลหะหนักในดินแปลงนาและเมล็ดข้าวนาปรัง:
- พบสารหนูในดินเกินมาตรฐาน 11 จาก 20 จุด
- พบสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ‘การบริโภค’ สูงถึง 16 จาก 20 จุด
- พบตะกั่วเกินค่ามาตรฐานการบริโภค 1 จุด
- ข้อสังเกต: ภาครัฐไม่มีระบบตรวจคัดกรองสารโลหะหนักในพืชผลก่อนเก็บเกี่ยว ทำให้ผู้บริโภคตกอยู่ในความเสี่ยง
ผลกระทบนี้สะท้อนชัดในรายงานสุขภาพของ กรมควบคุมโรค
- ปี 2568: ตรวจปัสสาวะ 322 ราย พบสารหนูรวมเกินค่าอ้างอิง 7 ราย (เป็นสารหนูอนินทรีย์แบบมีพิษ 1 ราย)
- ปี 2569: ตรวจ 549 ราย พบสารหนูอนินทรีย์เกินค่าอ้างอิงพุ่งสูงถึง 31 ราย (24 รายอยู่ในพื้นที่แม่น้ำปนเปื้อน)
จนกระทั่งวันที่ 25 กันยายน 2569 จังหวัดเชียงรายต้องยกระดับปัญหา ออกประกาศเตือนประชาชน 5 ตำบล (เวียงพางคำ แม่สาย เกาะช้าง ศรีเมืองชุม โป่งผา) ‘งดใช้น้ำสายโดยตรงเด็ดขาด’ ทั้งหุงข้าว ล้างผัก ทำน้ำแข็ง ลงเล่นน้ำ และงดจับสัตว์น้ำมากิน
น้ำประปาถึงทางตัน: แผน ‘หนีเสือปะจระเข้’ เมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2569 กปภ.สาขาแม่สาย ต้องประกาศยุติการผลิตน้ำชั่วคราว หลังค่าความขุ่นพุ่งทะลุ 14,000 NTU กระทบประชาชน 14 หมู่บ้านใน 2 ตำบล แม้ กปภ. จะมีแผนแก้ปัญหาด้วยการวางท่อดึงน้ำจาก ‘แม่น้ำโขง’ ที่เชียงแสนมาทดแทน แต่จดหมายเปิดผนึกระบุว่านี่คือการ “หนีเสือปะจระเข้” เพราะแม่น้ำโขงก็รับน้ำมาจากแม่น้ำสายและรวกที่ปนเปื้อนสารหนูเช่นกัน ส่วนแผนสำรองที่จะขอแบ่งน้ำจาก ‘อ่างเก็บน้ำแม่คำ’ อำเภอแม่จัน ก็ยังติดขั้นตอนศึกษาผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม (EIA) ซึ่งต้องใช้เวลาอีกหลายปี
ต้นทางมลพิษจากเหมืองแร่เพื่อนบ้าน และช่องโหว่การตรวจสอบ รายงานฉบับนี้ชี้ชัดถึงสาเหตุหลักว่ามาจากการทำเหมืองแร่ของกลุ่มทุนเอกชนในเขตต้นน้ำของประเทศเมียนมา ซึ่งดำเนินการตลอดทั้งปี โดยระบุว่ามีเหมืองแร่ที่อาจเป็นต้นเหตุรวมอย่างน้อย 20 แห่ง แบ่งเป็น:
- เหมืองทองคำ 12 แห่ง
- เหมืองแมงกานีส 6 แห่ง
- เหมืองตะกั่ว 2 แห่ง
สิ่งที่ย้อนแย้งคือ ไทยเป็นผู้นำเข้า แร่ดีบุก พลวง ตะกั่ว แมงกานีส ผ่านด่านแม่สายและเชียงแสน อีกทั้งยังเป็น ทางผ่าน ส่งออกแร่เหล่านี้ไปยังประเทศจีนผ่านท่าเรือเชียงแสนและแหลมฉบัง โดยไร้ซึ่งระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ว่าแร่เหล่านั้นมาจากแหล่งที่สร้างผลกระทบข้ามพรมแดนหรือไม่
ข้อเสนอเชิงนโยบาย 13 ข้อถึงรัฐบาล แม้ว่าเมื่อวันที่ 10 เมษายน 2569 นายกรัฐมนตรีจะเคยแถลงนโยบายจัดให้ “การทำเหมืองและการทำลายสิ่งแวดล้อม” เป็นภัยความมั่นคงของชาติ แต่ระดับปฏิบัติการยังขาดงบประมาณและทิศทางที่ชัดเจน
สืบสกุลจึงเสนอ 13 มาตรการเร่งด่วน ดังนี้:
- นายกฯ ลงพื้นที่ด้วยตนเอง: รับฟังปัญหาจากประชาชนลุ่มแม่น้ำกก สาย รวก โขง
- ดึงเมียนมาร่วมรับรู้: เชิญ รมว.ต่างประเทศและทรัพยากรฯ เมียนมา ลงพื้นที่ร่วมกัน
- เปิดโต๊ะเจรจา (TOR): จัดประชุมคณะทำงานตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมไทย-เมียนมา ครั้งที่ 1 ที่ อ.แม่สาย
- ทำแผนที่ Risk Map: จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตรกรรมที่ปนเปื้อน ทั้งในและนอกเขตชลประทาน
- หาแหล่งน้ำดิบใหม่: จัดหาแหล่งน้ำสำรองผลิตประปาให้แม่สาย เชียงแสน เชียงของ ด่วน
- เจาะบาดาลช่วยชาวนา: จัดหาแหล่งน้ำบาดาลรองรับนาปรัง 100,000 ไร่ ในลุ่มน้ำกก สาย รวก เพื่อลดการใช้น้ำปนเปื้อนทำเกษตร
- เยียวยาผู้เดือดร้อน: ชดเชยรายได้ให้เกษตรกรและธุรกิจร้านอาหารริมน้ำที่ต้องปิดตัวมาตั้งแต่สงกรานต์ 2567
- ฟื้นฟูที่ดินเพาะปลูก: ทำแผนฟื้นฟูพื้นที่เกษตรกรรมที่ปนเปื้อนเพื่อความมั่นคงทางอาหาร
- ทุ่มงบตั้งศูนย์ตรวจสอบ: จัดสรรงบ 126 ล้านบาท ตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักในดิน ผลผลิต และสัตว์น้ำประจำจังหวัดเชียงราย
- แบนนำเข้าแร่เมียนมา: ระงับการนำเข้าแร่สำคัญ (Critical Mineral) ชั่วคราว เพื่อกดดันให้เมียนมาสร้างความร่วมมือแก้ปัญหา
- แบนส่งออกเครื่องจักรทำเหมือง: ระงับการส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีทำเหมืองไปเมียนมา
- บังคับใช้มาตรฐาน ESG: สร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่ในประเทศไทย
- ตั้งบอร์ดระดับชาติ: จัดตั้งคณะทำงานร่วม (ราชการ วิชาการ ประชาสังคม) เป็นกลไกกลางกำหนดนโยบายบูรณาการแก้ปัญหาทั้งระบบ
