ไทยอยู่ตรงไหนใน ‘เศรษฐกิจอวกาศ’ และกำลังจะทำอะไร?

การแข่งขันทางอวกาศของโลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคใหม่ จากเดิมที่อาจมีภาพจำเพียงว่าเป็นการแข่งขันของมหาอำนาจในการส่งมนุษย์ขึ้นไปสำรวจอวกาศและปักธงชาติบนดวงจันทร์ เพื่อแสดงความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี แต่วันนี้การแข่งขันได้ขยายไปสู่การแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การเข้าถึงทรัพยากร และการช่วงชิงความได้เปรียบในพื้นที่ทางยุทธศาสตร์ในระยะยาว ซึ่งครอบคลุมทั้งในมิติเศรษฐกิจและความมั่นคง

 

 

ดังนั้นเรื่องของอวกาศจึงไม่ใช่เรื่องของชาติมหาอำนาจเท่านั้น และไม่ได้จำกัดเฉพาะภารกิจสำรวจดวงจันทร์ ดาวอังคาร หรืออวกาศห้วงลึกเพียงอย่างเดียว เพราะในอีกด้านหนึ่งเทคโนโลยีอวกาศกำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของเศรษฐกิจโลก เกี่ยวข้องตั้งแต่วงโคจรระดับต่ำที่อยู่ใกล้พื้นโลกที่สุด และเป็นเรื่องใกล้ตัวกว่าที่คิด ตั้งแต่ระบบสื่อสารและนำทาง การขนส่งและโลจิสติกส์ การเกษตร ไปจนถึงการสำรวจและบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและการรับมือกับภัยพิบัติ ล้วนเกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีอวกาศทั้งสิ้น

 

รายงาน Space: The $1.8 Trillion Opportunity for Global Economic Growth ซึ่งจัดทำโดย World Economic Forum (WEF) ร่วมกับ McKinsey & Company ประเมินว่า มูลค่าเศรษฐกิจอวกาศโลกจะเพิ่มขึ้นจาก 630,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2023 เป็น 1.8 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2035 หรือเติบโตเฉลี่ยประมาณ 9% ต่อปี สูงกว่าอัตราการเติบโตของเศรษฐกิจโลกโดยรวม

 

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่า Space Economy ไม่ใช่ตลาดเฉพาะสำหรับประเทศที่มีจรวดหรือโครงการสำรวจอวกาศเป็นของตนเองอีกต่อไป แต่กำลังเปิดโอกาสให้ภาคธุรกิจในอุตสาหกรรมอื่นๆ เข้ามามีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าที่ขยายตัวอย่างรวดเร็ว

 

สำหรับประเทศไทย คำถามสำคัญคือ ไทยจะเข้าไปมีส่วนร่วมในเศรษฐกิจอวกาศโลกได้อย่างไร เรามีศักยภาพเพียงพอหรือไม่ และจะเปลี่ยนความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีให้กลายเป็นโอกาสทางเศรษฐกิจของประเทศได้อย่างไร

 

ประเด็นเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของทิศทางที่รัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องพยายามผลักดัน โดยเฉพาะในการจัดงาน Thailand Space Expo 2026 ซึ่งมีทั้งการนำเสนอศักยภาพด้านเทคโนโลยีอวกาศของไทย แนวทางสร้างความร่วมมือกับต่างประเทศ และการเชื่อมโยงอุตสาหกรรมอวกาศเข้ากับยุทธศาสตร์เศรษฐกิจในระยะยาว

 

THE STANDARD ได้พูดคุยกับ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ถึงโอกาสของไทยในเศรษฐกิจอวกาศ ตั้งแต่การใช้ข้อมูลดาวเทียม การยกระดับห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรม ไปจนถึงแนวคิดการพัฒนาท่าอวกาศยาน หรือ Spaceport

 

ขณะเดียวกัน ศรัณย์ เจริญสุวรรณ ผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำกระทรวงการต่างประเทศ ได้กล่าวปาฐกถาหัวข้อ Science & Space Diplomacy ภายในงาน Thailand Space Expo โดยเชื่อมโยงอุตสาหกรรมอวกาศเข้ากับนโยบายการต่างประเทศ การทูตวิทยาศาสตร์ และความพยายามของไทยในการเข้าเป็นสมาชิก OECD

 

เมื่อประกอบเข้ากับมุมมองของ ดร.ปกรณ์ อาภาพันธุ์ ผู้อำนวยการสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (GISTDA) ที่เคยให้สัมภาษณ์ในรายการ The World Dialogue ของ THE STANDARD ภาพที่ปรากฏคือ ประเทศไทยกำลังพยายามเปลี่ยนสถานะจากผู้ใช้เทคโนโลยีอวกาศ ไปสู่การเป็นหนึ่งในผู้พัฒนาและสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจจากเทคโนโลยีดังกล่าว

 

อย่างไรก็ตาม ระหว่างเป้าหมายที่วางไว้กับความสามารถในการแข่งขันจริง ยังมีโจทย์อีกหลายด้านที่ไทยต้องหาคำตอบ

 

จากผู้ใช้เทคโนโลยี สู่ผู้ร่วมพัฒนาดาวเทียม

 

หากย้อนกลับไปในอดีต บทบาทของประเทศไทยในอุตสาหกรรมอวกาศส่วนใหญ่ยังอยู่ในฐานะผู้ใช้เทคโนโลยีปลายน้ำ (Downstream) ไม่ว่าจะเป็นการใช้สัญญาณดาวเทียมเพื่อการสื่อสาร ระบบนำทาง การสำรวจพื้นที่เกษตรกรรม หรือการใช้ภาพถ่ายดาวเทียมเพื่อติดตามสถานการณ์น้ำท่วมและภัยพิบัติ

 

แม้กิจกรรมเหล่านี้อาจดูห่างไกลจากภาพจำของอุตสาหกรรมอวกาศที่เกี่ยวข้องกับจรวดหรือยานสำรวจ แต่ในความเป็นจริงกลับสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจไม่น้อย

 

ข้อมูลการศึกษาที่ GISTDA เผยแพร่บนเว็บไซต์ในปี 2022 ระบุว่า ประเทศไทยมีธุรกิจและบริการที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมอวกาศมากกว่า 35,600 กิจการ สร้างรายได้ทางเศรษฐกิจประมาณ 56,000 ล้านบาท และเกี่ยวข้องกับการจ้างงานราว 1.6 ล้านคน

 

จุดเปลี่ยนที่น่าสนใจอยู่ที่ความพยายามขยับของไทยจากการเป็นผู้ใช้ข้อมูลและบริการ ไปสู่การพัฒนาเทคโนโลยีและชิ้นส่วนด้วยตนเอง

 

ดร.ปกรณ์ อาภาพันธุ์ ผู้อำนวยการ GISTDA เคยอธิบายในรายการ The World Dialogue ว่า ไทยกำลังเปลี่ยนบทบาทจากผู้ใช้งานเทคโนโลยีอวกาศไปสู่การเป็นผู้ร่วมสร้างและพัฒนา โดยใช้โครงการดาวเทียมสำรวจโลกเป็นเครื่องมือสำคัญในการสะสมองค์ความรู้และพัฒนาบุคลากร

 

จากดาวเทียมสำรวจทรัพยากร THEOS-1 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของโครงการดาวเทียมสำรวจโลกของไทย มาสู่ THEOS-2 และ THEOS-2A ที่เปิดโอกาสให้วิศวกรไทยเข้าไปมีส่วนร่วมในกระบวนการพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยีมากขึ้น ความก้าวหน้าเหล่านี้กำลังต่อยอดไปสู่โครงการ THEOS-3 ซึ่งมุ่งพัฒนาดาวเทียมสำรวจโลกโดยใช้ความสามารถของวิศวกรและอุตสาหกรรมไทยมากขึ้นไปอีก

 

ข้อมูลความคืบหน้าที่ GISTDA เผยแพร่ในเดือนกรกฎาคม 2026 ระบุว่า ซอฟต์แวร์ควบคุมการทำงานของ THEOS-3 ได้รับการออกแบบและพัฒนาโดยวิศวกรไทยทั้งหมด ขณะที่ชิ้นส่วนมากกว่า 10% ผลิตโดยผู้ประกอบการภายในประเทศ ทั้งโครงสร้างหลัก ระบบจ่ายพลังงาน แผงโซลาร์เซลล์ และเสาอากาศ

 

สิ่งเหล่านี้เป็นสัญญาณว่าภาคอุตสาหกรรมไทยกำลังเริ่มมีบทบาทในห่วงโซ่อุปทานอวกาศที่มีมูลค่าสูงขึ้น

 

อีกหนึ่งโครงสร้างพื้นฐานสำคัญคือศูนย์ประกอบและทดสอบดาวเทียมแห่งชาติ (National Satellite Assembly, Integration and Test Center: AIT) ที่อำเภอศรีราชา จังหวัดชลบุรี ซึ่งสามารถรองรับการประกอบและทดสอบดาวเทียม รวมถึงจำลองสภาพแวดล้อมรุนแรงที่อุปกรณ์ต้องเผชิญระหว่างการปล่อยจรวดและปฏิบัติงานในอวกาศ

 

การมีโครงสร้างพื้นฐานเช่นนี้ช่วยลดข้อจำกัดในการพัฒนาเทคโนโลยีภายในประเทศ และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการไทยได้เรียนรู้มาตรฐานการผลิตและทดสอบอุปกรณ์สำหรับอุตสาหกรรมอวกาศ

 

เมื่อมองจากมุมเศรษฐกิจ คำถามสำคัญต่อมาคือองค์ความรู้และเทคโนโลยีเหล่านี้จะต่อยอดไปสู่ภาคอุตสาหกรรมอื่น และสร้างโอกาสทางธุรกิจได้มากเพียงใด

 

และนี่คือประเด็นที่ ศ.ดร.ยศชนัน มองว่าเป็นหัวใจของยุทธศาสตร์ Space Economy ของไทย

 

สองเสาหลัก Space Economy ไทย: ข้อมูลดาวเทียมและอุตสาหกรรมการผลิต

 

ในการให้สัมภาษณ์กับ THE STANDARD ศ.ดร.ยศชนัน อธิบายว่า หากมองโอกาสทางเศรษฐกิจจากเทคโนโลยีอวกาศ สามารถแบ่งออกได้เป็นสองส่วนสำคัญ ได้แก่ การใช้เทคโนโลยีอวกาศเพื่อสร้างอุตสาหกรรมและบริการใหม่ และการพัฒนาฐานการผลิตชิ้นส่วนและอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับอวกาศ

 

ส่วนแรกคือการใช้ประโยชน์จากข้อมูลดาวเทียม หรือ Space and Satellite Enabler

 

เทคโนโลยีอวกาศสามารถช่วยสนับสนุนการตัดสินใจและแก้ไขปัญหาในหลายภาคส่วน ตั้งแต่การเกษตร การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การบริหารจัดการภัยพิบัติ ไปจนถึงการขนส่งและการวางแผนโครงสร้างพื้นฐาน

 

แต่การใช้ข้อมูลดาวเทียมเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ เพราะข้อมูลจากอวกาศยังมีข้อจำกัดด้านรายละเอียดและความถี่ในการส่งข้อมูลกลับมายังโลก จึงจำเป็นต้องทำงานร่วมกับข้อมูลจากเซนเซอร์ภาคพื้นดินและระบบวิเคราะห์อื่นๆ

 

เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถูกนำมาประมวลผลร่วมกับปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ก็สามารถนำไปพัฒนาบริการและโมเดลธุรกิจใหม่ได้

 

รองนายกฯ ยกตัวอย่างว่า ไทยควรมีฐานข้อมูลที่สามารถเชื่อมโยงกับข้อมูลจากประเทศอื่น พร้อมเปิดช่องทางให้สตาร์ทอัพและผู้ประกอบการเข้าถึงข้อมูลผ่านระบบ API เพื่อนำไปสร้างบริการใหม่ๆ

 

แนวคิดนี้สะท้อนว่า รัฐไม่จำเป็นต้องเป็นผู้พัฒนาเทคโนโลยีหรือบริการทั้งหมดด้วยตนเอง แต่ควรมีบทบาทในการสร้างโครงสร้างพื้นฐานด้านข้อมูล และเปิดโอกาสให้ภาคเอกชนเข้ามาต่อยอด ซึ่งหากทำได้จริง ข้อมูลจากดาวเทียมก็จะไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการใช้งานของหน่วยงานรัฐ แต่สามารถกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญของเศรษฐกิจดิจิทัลและธุรกิจเทคโนโลยีไทย

 

นอกจากนี้ รัฐมนตรี อว.ยังเชื่อมโยงเทคโนโลยีอวกาศเข้ากับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน หรือ Sustainable Development Goals (SDGs) ของสหประชาชาติ โดยมองว่าเทคโนโลยีดังกล่าวมีส่วนสนับสนุนเป้าหมายด้านประชาชน สิ่งแวดล้อม ความมั่งคั่ง หุ้นส่วนความร่วมมือ และสันติภาพด้วย

 

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การลงทุนด้านอวกาศไม่จำเป็นต้องวัดผลตอบแทนจากรายได้ของธุรกิจอวกาศเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องพิจารณาประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคมที่เกิดขึ้นจากการใช้เทคโนโลยีเหล่านี้ด้วย

 

ยกตัวอย่างเช่น ระบบเตือนภัยน้ำท่วมที่มีประสิทธิภาพมากขึ้นอาจช่วยลดความเสียหายทางเศรษฐกิจ หรือข้อมูลด้านการเกษตรที่แม่นยำขึ้นอาจช่วยเพิ่มผลผลิตและลดต้นทุนให้เกษตรกร แม้ประโยชน์เหล่านี้จะไม่ได้ปรากฏเป็นรายได้โดยตรงของผู้ผลิตดาวเทียมก็ตาม

 

แต่หากส่วนแรกของยุทธศาสตร์คือการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีอวกาศ ส่วนที่สองอาจเป็นโอกาสสำคัญในการยกระดับโครงสร้างอุตสาหกรรมไทยในระยะยาว

 

จากฐานผลิตรถยนต์ สู่ซัพพลายเชนอวกาศโลก

 

ประเทศไทยอาจไม่มีทรัพยากรหรือเงินลงทุนมากพอที่จะสร้างจรวดและระบบอวกาศครบวงจรเพื่อแข่งขันกับมหาอำนาจ แต่ไม่ได้หมายความว่าไทยจะไม่มีที่ยืนในอุตสาหกรรมนี้

 

ศ.ดร.ยศชนัน มองว่า จุดแข็งสำคัญของไทยอยู่ที่ฐานอุตสาหกรรมการผลิต โดยเฉพาะอุตสาหกรรมยานยนต์และเครื่องยนต์สันดาป ซึ่งมีห่วงโซ่อุปทานและบุคลากรด้านวิศวกรรมสะสมอยู่แล้ว

 

โจทย์จึงอยู่ที่การนำความสามารถเหล่านี้มายกระดับสู่การผลิตที่ต้องใช้ความแม่นยำสูง หรือ High-Precision Engineering ควบคู่กับการพัฒนาความรู้ด้านวัสดุศาสตร์ (Materials Science)

 

เหตุผลสำคัญคือ เทคโนโลยีที่ใช้ในอุตสาหกรรมอวกาศต้องผ่านมาตรฐานด้านความแม่นยำ ความทนทาน และความน่าเชื่อถือในระดับสูง แต่ความสามารถในการผลิตอุปกรณ์ตามมาตรฐานดังกล่าวไม่ได้จำกัดการใช้งานอยู่เฉพาะในอวกาศเท่านั้น

 

ศ.ดร.ยศชนัน อธิบายว่า เมื่อโรงงานไทยสามารถยกระดับไปสู่การผลิตชิ้นส่วนที่มีความแม่นยำสูง ก็จะสามารถต่อยอดไปยังอุตสาหกรรมอื่นได้ ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมการบินและอากาศยาน (Aerospace) อุปกรณ์การแพทย์ขั้นสูง (Medical Devices) หรือหุ่นยนต์ (Robotics) เช่น หุ่นยนต์ผ่าตัดและหุ่นยนต์ฮิวแมนนอยด์ เป็นต้น

 

นี่คือแนวคิดที่เรียกว่า Dual-Use หรือการนำเทคโนโลยีและขีดความสามารถด้านวิศวกรรมไปใช้ประโยชน์ได้มากกว่าหนึ่งอุตสาหกรรม

 

ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่ว่า แม้ดีมานด์จากอุตสาหกรรมอวกาศเพียงอย่างเดียวอาจมีไม่มากพอที่จะทำให้การลงทุนของโรงงานไทยคุ้มค่า แต่หากเทคโนโลยีและมาตรฐานการผลิตเดียวกันสามารถรองรับตลาดอื่นได้ด้วย โอกาสทางธุรกิจก็จะขยายตัวขึ้น

 

หรือพูดง่ายๆ ก็คือ ไทยไม่จำเป็นต้องสร้างจรวดทั้งลำเพื่อเข้าสู่เศรษฐกิจอวกาศ แต่อาจเริ่มต้นจากการเป็นผู้ผลิตชิ้นส่วนสำคัญให้กับอุตสาหกรรมอวกาศและอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูงอื่นๆ ซึ่งแนวคิดนี้ยังสอดคล้องกับทิศทางการพัฒนาเศรษฐกิจไทยที่ต้องการขยับจากฐานการผลิตแบบดั้งเดิม ไปสู่อุตสาหกรรมที่ใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมสร้างมูลค่าเพิ่มที่สูงขึ้น

 

รองนายกฯ ยังชี้ว่า ไทยมีความสามารถด้านการทดสอบอุปกรณ์อยู่แล้ว ซึ่งอาจเป็นอีกหนึ่งจุดแข็งในการดึงดูดความร่วมมือและการลงทุนจากต่างประเทศ

 

อย่างไรก็ตาม การยกระดับดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เพราะผู้ประกอบการไทยยังต้องพัฒนามาตรฐานการผลิต บุคลากร และความสามารถในการแข่งขัน เพื่อให้สามารถเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานระดับโลกได้จริง

 

ในแง่นี้ อุตสาหกรรมอวกาศจึงอาจมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจไทยมากกว่าขนาดตลาดอวกาศภายในประเทศ เพราะสามารถเป็นแรงผลักดันให้เกิดการยกระดับเทคโนโลยีของอุตสาหกรรมอื่นตามไปด้วย และหากไทยต้องการเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานระดับโลก ความร่วมมือกับต่างประเทศย่อมเป็นปัจจัยที่หลีกเลี่ยงไม่ได้

 

คำถามต่อมาคือ ท่ามกลางการแข่งขันทางเทคโนโลยีและภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจ ไทยจะวางตัวอย่างไรเพื่อให้ได้รับประโยชน์สูงสุดจากความร่วมมือเหล่านี้

 

เมื่ออวกาศกลายเป็นเกมภูมิรัฐศาสตร์ ไทยจะเลือกเดินอย่างไรเพื่อเพิ่มโอกาส?

 

การเติบโตของเศรษฐกิจอวกาศเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่การแข่งขันทางเทคโนโลยีระหว่างสหรัฐอเมริกากับจีนกำลังทวีความเข้มข้นขึ้น เฉพาะโครงการเกี่ยวกับดวงจันทร์เพียงอย่างเดียว สหรัฐฯ มีโปรเจ็กต์ Artemis ที่เตรียมส่งมนุษย์กลับไปเหยียบดวงจันทร์อีกครั้ง ขณะที่จีนก็มีโครงการ Chang’e ที่มีเป้าหมายส่งมนุษย์ไปเหยียบดวงจันทร์เช่นกัน โดยปลายทางของชาติมหาอำนาจทั้งสองคือการตั้งถิ่นฐานบนนั้น และต่อยอดไปสู่การสำรวจดาวเคราะห์อื่นๆ เช่น ดาวอังคาร ดังนั้นดวงจันทร์จึงเป็นอีกพื้นที่ยุทธศาสตร์ที่มหาอำนาจต่างหมายปอง

 

อวกาศจึงไม่ได้มีความสำคัญเฉพาะด้านเศรษฐกิจและวิทยาศาสตร์เท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับเรื่องความมั่นคง การสื่อสาร การข่าวกรอง และความสามารถในการเข้าถึงเทคโนโลยีขั้นสูง ซึ่งล้วนเป็นปัจจัยสำคัญในการแข่งขันทางยุทธศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจ

 

สำหรับประเทศขนาดกลางอย่างไทย ความท้าทายจึงไม่ใช่เพียงการพัฒนาขีดความสามารถด้านอวกาศของตนเอง แต่ยังรวมถึงการรักษาพื้นที่ทางยุทธศาสตร์ เพื่อให้สามารถร่วมมือกับประเทศต่างๆ และเข้าถึงเทคโนโลยีที่จำเป็นต่อการพัฒนาเศรษฐกิจได้

 

ประเด็นนี้มีการกล่าวถึงอย่างชัดเจนในปาฐกถาของ ศรัณย์ เจริญสุวรรณ ผู้ช่วยรัฐมนตรีต่างประเทศในงาน Thailand Space Expo 2026 ซึ่งระบุถึงบทบาทของการทูตวิทยาศาสตร์และอวกาศ ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของภูมิรัฐศาสตร์โลก

 

ศรัณย์เน้นย้ำว่า ประเทศไทยกำลังดำเนินนโยบายต่างประเทศที่มุ่งรักษาความเป็นอิสระทางยุทธศาสตร์ (Strategic Autonomy) ควบคู่ไปกับการเสริมสร้างและกระจายความหลากหลายของหุ้นส่วนระหว่างประเทศ โดยเป้าหมายสำคัญคือการวางตำแหน่งประเทศไทยให้เป็นศูนย์กลางระดับภูมิภาคสำหรับการลงทุนที่มีคุณภาพ นวัตกรรม การผลิตขั้นสูง และการเชื่อมโยงระหว่างประเทศ

 

ภายใต้แนวคิดนี้ ความร่วมมือด้านอวกาศจึงไม่ได้เป็นเพียงความสัมพันธ์ทางวิทยาศาสตร์ แต่ยังเป็นเครื่องมือของการทูตเชิงเศรษฐกิจที่สามารถช่วยพัฒนาขีดความสามารถทางเทคโนโลยี ดึงดูดการลงทุน และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการไทยเข้าสู่ตลาดโลก

 

โดยในทางปฏิบัติ ไทยกำลังดำเนินความร่วมมือด้านอวกาศกับประเทศต่างๆ ทั้งสหรัฐฯ จีน ญี่ปุ่น ฝรั่งเศส สหราชอาณาจักร รวมถึงองค์การอวกาศยุโรป (ESA) ด้วย

 

ตัวอย่างที่สะท้อนแนวทางดังกล่าวคือ การที่ประเทศไทยเข้าร่วมลงนามใน Artemis Accords ซึ่งเป็นกรอบหลักการความร่วมมือด้านการสำรวจและใช้ประโยชน์จากอวกาศอย่างสันติที่ริเริ่มโดยสหรัฐฯ โดยไทยเข้าร่วมเป็นประเทศที่ 51 เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2024 ขณะเดียวกัน ไทยยังมีความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์กับจีน ผ่านการพัฒนาอุปกรณ์วิจัยสำหรับภารกิจสำรวจดวงจันทร์ Chang’e-7 ซึ่งมุ่งศึกษาสภาพแวดล้อมและทรัพยากรบริเวณขั้วใต้ของดวงจันทร์

 

ความร่วมมือทั้งสองด้านสะท้อนว่า ไทยไม่ได้ต้องการจำกัดบทบาทด้านอวกาศอยู่กับประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่พยายามรักษาช่องทางความร่วมมือกับพันธมิตรหลายฝ่าย ซึ่งสะท้อนนโยบายความเป็นอิสระทางยุทธศาสตร์ในการเลือกความร่วมมือที่เหมาะสมกับผลประโยชน์ของประเทศ

 

อย่างไรก็ตาม การดำเนินนโยบายเช่นนี้ไม่ได้หมายความว่าไทยจะสามารถเข้าถึงเทคโนโลยีทุกประเภทได้อย่างไม่มีข้อจำกัด เพราะเทคโนโลยีอวกาศบางส่วนมีความเกี่ยวข้องกับความมั่นคง และอยู่ภายใต้กฎระเบียบควบคุมการส่งออกหรือการถ่ายทอดเทคโนโลยีของประเทศผู้พัฒนา

 

ดร.ปกรณ์ เคยเปรียบเทียบแนวทางความร่วมมือกับต่างประเทศไว้ในรายการ The World Dialogue ว่า ไทยอาจไม่มีทรัพยากรมากพอที่จะสร้างรถไฟทั้งขบวน แต่สิ่งสำคัญคือต้องไม่ตกรถไฟ และต้องใช้โอกาสจากการร่วมมือกับประเทศที่มีความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี เพื่อเรียนรู้และนำองค์ความรู้กลับมาพัฒนาขีดความสามารถของตนเอง

 

นัยสำคัญของแนวคิดนี้คือ ไทยไม่จำเป็นต้องเป็นผู้นำในทุกเทคโนโลยี แต่ต้องรู้ว่าตนเองมีจุดแข็งอะไร และจะใช้จุดแข็งเหล่านั้นเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของโครงการระดับโลกได้อย่างไร โดยนอกจากความสามารถด้านวิศวกรรมและการผลิตแล้ว ไทยยังมีองค์ความรู้ในสาขาอื่นที่สามารถนำไปต่อยอดกับการสำรวจอวกาศได้ เช่น การเกษตร อาหาร สุขภาวะ และภูมิสารสนเทศ

 

ยกตัวอย่างเช่น การวิจัยเกี่ยวกับการปลูกพืช การเก็บรักษาอาหาร และระบบสนับสนุนการดำรงชีวิต ซึ่งอาจมีความสำคัญต่อภารกิจสำรวจอวกาศระยะยาว หรือการใช้ความเชี่ยวชาญด้านการทำแผนที่และการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ เพื่อสนับสนุนภารกิจสำรวจพื้นผิวดวงจันทร์

 

แม้ความร่วมมือเหล่านี้จะยังไม่สามารถรับประกันผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในระยะสั้น แต่ก็อาจเป็นช่องทางให้บุคลากรและสถาบันวิจัยไทยได้เข้าไปเรียนรู้เทคโนโลยีที่มีความซับซ้อนสูง และสร้างเครือข่ายความร่วมมือกับต่างประเทศ

 

อีกด้านหนึ่ง ไทยยังพยายามเพิ่มบทบาทในเวทีกำหนดกติกาอวกาศระหว่างประเทศ โดยเฉพาะคณะกรรมการว่าด้วยการใช้อวกาศส่วนนอกในทางสันติแห่งสหประชาชาติ (UN COPUOS) โดยในปี 2026 ดร.ปกรณ์ ได้ทำหน้าที่ประธานคณะอนุกรรมการด้านวิทยาศาสตร์และเทคนิคของ UN COPUOS ซึ่งศรัณย์มองว่าเป็นภาพสะท้อนบทบาทที่เพิ่มขึ้นของไทยในการหารือเกี่ยวกับอนาคตของกิจกรรมด้านอวกาศ

 

เพราะในระยะยาว การมีส่วนร่วมในเศรษฐกิจอวกาศโลกอาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าใครมีเทคโนโลยีดีที่สุดเพียงอย่างเดียว แต่ยังขึ้นอยู่กับว่าใครสามารถเข้าถึงความร่วมมือ หรือมีส่วนร่วมในการกำหนดมาตรฐาน และปรับตัวเข้ากับกติกาที่กำลังเปลี่ยนแปลงได้ด้วย

 

OECD จะช่วยไทยเข้าสู่เศรษฐกิจอวกาศโลกได้อย่างไร?

 

อีกหนึ่งประเด็นที่น่าสนใจจากปาฐกถาของศรัณย์ คือการเชื่อมโยงเศรษฐกิจอวกาศเข้ากับความพยายามของประเทศไทยในการเข้าเป็นสมาชิกองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD

 

หากมองเพียงผิวเผิน การเข้าเป็นสมาชิก OECD อาจดูเป็นเรื่องของนโยบายเศรษฐกิจ กฎระเบียบ และมาตรฐานการบริหารประเทศ มากกว่าจะเกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมอวกาศโดยตรง แต่ในความเป็นจริง OECD มีบทบาทด้านการศึกษานโยบายเศรษฐกิจอวกาศ การวิเคราะห์มูลค่าทางเศรษฐกิจ การส่งเสริมนวัตกรรม และการกำหนดแนวทางใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีอวกาศอย่างยั่งยืน

 

ผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำกระทรวงการต่างประเทศ ระบุว่า ไทยมองกระบวนการเข้าเป็นสมาชิก OECD เป็นโอกาสสำคัญในการเสริมสร้างความเข้มแข็งเชิงนโยบาย ปรับมาตรฐานให้สอดคล้องกับสากล และยกระดับขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ

 

สำหรับภาคอวกาศ ไทยสามารถนำองค์ความรู้และความเชี่ยวชาญด้านนโยบายเศรษฐกิจอวกาศของ OECD มาใช้พัฒนากรอบนโยบายภายในประเทศ ทั้งในด้านการลงทุน นวัตกรรม และการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีอย่างรับผิดชอบ

 

ซึ่งประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างมาก เพราะการจะดึงดูดบริษัทเทคโนโลยีอวกาศจากต่างประเทศเข้ามาลงทุนในไทยนั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับสิทธิประโยชน์ด้านภาษีหรือค่าแรงเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยสภาพแวดล้อมทางธุรกิจที่มีความชัดเจน ทั้งกฎหมาย มาตรฐานการผลิต การคุ้มครองการลงทุน และระบบนิเวศด้านการวิจัยและพัฒนาด้วย

 

หากไทยสามารถยกระดับมาตรฐานเหล่านี้ได้ ก็จะช่วยลดอุปสรรคในการทำธุรกิจกับพันธมิตรต่างประเทศ และเพิ่มโอกาสให้ผู้ประกอบการไทยเข้าไปอยู่ในห่วงโซ่มูลค่าอวกาศระดับโลกด้วย

 

จากนโยบายสู่การปฏิบัติ ไทยกำลังทำอะไรบ้าง?

 

แม้ไทยจะมีจุดแข็งด้านการผลิต โครงสร้างพื้นฐาน และความร่วมมือระหว่างประเทศ แต่การเปลี่ยนศักยภาพเหล่านี้ให้กลายเป็นอุตสาหกรรมที่สร้างรายได้และการจ้างงานจริง ยังต้องอาศัยการดำเนินนโยบายอย่างต่อเนื่อง

 

หนึ่งในความพยายามสำคัญคือการจัดทำร่างแผนแม่บทอวกาศแห่งชาติ (National Space Master Plan) เพื่อกำหนดทิศทางการพัฒนาขีดความสามารถด้านอวกาศของไทย และวางกรอบการพัฒนาเศรษฐกิจอวกาศในระยะยาว

 

ศรัณย์ระบุว่า ความร่วมมือระหว่างประเทศจะเป็นหนึ่งในเสาหลักของแผนดังกล่าว ควบคู่ไปกับการพัฒนาบุคลากร การวิจัย และการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของภาคเอกชน

 

ขณะเดียวกัน ไทยยังอยู่ระหว่างการพัฒนากรอบกฎหมายและกฎระเบียบสำหรับกิจกรรมอวกาศ เพื่อให้สอดคล้องกับพันธกรณีระหว่างประเทศ และสร้างความชัดเจนสำหรับการดำเนินกิจกรรมเชิงพาณิชย์ในอนาคต

 

อีกหนึ่งกลไกสำคัญคือยุทธศาสตร์การทูตด้านวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม หรือ SRI Diplomacy ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างกระทรวงการต่างประเทศ กระทรวง อว. สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) และสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย

 

เป้าหมายคือการเชื่อมโยงการทูต การวิจัย การลงทุน และภาคอุตสาหกรรมเข้าด้วยกัน เพื่อดึงดูดการลงทุนที่มีคุณภาพ ส่งเสริมการถ่ายทอดเทคโนโลยี และพัฒนากำลังคนที่จำเป็นต่ออุตสาหกรรมแห่งอนาคต

 

ศรัณย์ยังกล่าวถึงการใช้เครือข่ายสถานเอกอัครราชทูตและสถานกงสุลใหญ่ของไทยเกือบ 100 แห่งทั่วโลก เป็นช่องทางเชื่อมโยงหน่วยงานรัฐ บริษัทเอกชน มหาวิทยาลัย และสถาบันวิจัยของไทยเข้ากับพันธมิตรระหว่างประเทศ

 

นอกจากนี้ผู้ช่วยรัฐมนตรีต่างประเทศยังมองว่า การที่ไทยจะดำรงตำแหน่งประธานอาเซียนในปี 2028 จะเป็นโอกาสสำคัญในการขับเคลื่อนความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และเศรษฐกิจอวกาศด้วย โดยหนึ่งในแนวทางที่เสนอคือการส่งเสริมการแบ่งปันข้อมูลดาวเทียมและองค์ความรู้ระหว่างประเทศสมาชิก เพื่อช่วยรับมือกับปัญหาข้ามพรมแดน เช่น อุทกภัย หมอกควันจากไฟป่า และการพัฒนาเกษตรกรรมอย่างยั่งยืน

 

นี่อาจเป็นอีกหนึ่งบทบาทที่ไทยสามารถสร้างคุณค่าได้ โดยไม่จำเป็นต้องแข่งขันกับมหาอำนาจด้านการปล่อยจรวดหรือการสำรวจอวกาศห้วงลึก เพราะสำหรับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งหลายประเทศยังต้องเผชิญกับภัยพิบัติและความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ เทคโนโลยีอวกาศอาจมีความสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้คน

 

Spaceport ไทย ควรเกิดขึ้นเมื่อใด?

 

ท่ามกลางความพยายามพัฒนาอุตสาหกรรมอวกาศ อีกหนึ่งโครงการที่ได้รับความสนใจคือแนวคิดการสร้างท่าอวกาศยาน หรือ Spaceport ในประเทศไทย

 

คำถามสำคัญคือ ไทยมีความพร้อมเพียงใดที่จะพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานสำหรับการปล่อยจรวด และโครงการดังกล่าวจะสร้างผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้จริงหรือไม่

 

เมื่อ THE STANDARD สอบถาม ศ.ดร.ยศชนัน ถึงโอกาสของ Spaceport ในไทย คำตอบที่ได้คือ รัฐบาลไม่ได้มองโครงการนี้เป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องเร่งดำเนินการทันที แต่ให้ความสำคัญกับการสร้างดีมานด์และระบบนิเวศอุตสาหกรรมเพื่อรองรับก่อน

 

รองนายกฯ อธิบายว่า การพัฒนา Spaceport ต้องมีความต้องการใช้งานจริง หรือดีมานด์มากเพียงพอ จึงจะสามารถสร้างรูปแบบธุรกิจที่มีความคุ้มค่าได้

 

เพราะการมีฐานปล่อยจรวดเพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่าจะทำให้เกิดอุตสาหกรรมอวกาศที่เข้มแข็งขึ้นโดยอัตโนมัติ

 

สิ่งที่จำเป็นต้องพัฒนาควบคู่กันคือระบบนิเวศโดยรอบ ทั้งศูนย์วิจัย มหาวิทยาลัย บุคลากรด้านวิศวกรรม อุตสาหกรรมการผลิตที่มีความแม่นยำสูง และบริษัทที่สามารถเข้ามาใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานดังกล่าว

 

ศ.ดร.ยศชนัน จึงมองว่า Spaceport ควรเป็นการพัฒนาในระยะที่สอง หลังจากไทยสามารถสร้างความต้องการใช้งานและยกระดับขีดความสามารถของอุตสาหกรรมภายในประเทศได้มากเพียงพอแล้ว

 

อีกประเด็นหนึ่งที่ THE STANDARD สอบถามคือ ความเป็นไปได้ที่ Spaceport จะกลายเป็นประเด็นอ่อนไหวทางภูมิรัฐศาสตร์ เนื่องจากเป็นฐานปล่อยจรวดที่อาจกลายเป็นพื้นที่ที่มหาอำนาจอย่างจีนกับสหรัฐฯ เข้ามาขยายอิทธิพล

 

ศ.ดร.ยศชนัน ให้ความเห็นว่า หากโครงการเกิดขึ้นจากความต้องการใช้งานจริง และไทยสามารถวางบทบาทเป็นผู้สนับสนุนหรือเติมเต็มความต้องการของพันธมิตรต่างประเทศ แทนการเข้าไปแข่งขันแย่งตลาด ก็อาจช่วยลดความเสี่ยงจากประเด็นภูมิรัฐศาสตร์ได้

 

อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้ยังต้องพิจารณาปัจจัยอื่นร่วมด้วย ทั้งข้อกำหนดด้านความปลอดภัย การกำกับดูแลกิจกรรมอวกาศ ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ตลอดจนข้อจำกัดในการใช้เทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับการปล่อยจรวด

 

กล่าวโดยสรุป โอกาสของไทยในเศรษฐกิจอวกาศอาจไม่ได้อยู่ที่การสร้างจรวดหรือแข่งขันสำรวจดวงจันทร์กับมหาอำนาจ แต่อยู่ที่การใช้จุดแข็งจากฐานอุตสาหกรรมการผลิตที่มีอยู่ ยกระดับขีดความสามารถด้านเทคโนโลยีและวิศวกรรม เพื่อเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อุปทานอวกาศโลก ควบคู่กับการใช้ความร่วมมือระหว่างประเทศเป็นช่องทางเข้าถึงองค์ความรู้ นวัตกรรม และการลงทุน แต่ในโลกที่เทคโนโลยี เศรษฐกิจ และความมั่นคงเชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ออก การพึ่งพาความร่วมมือจากภายนอกเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ ไทยจำเป็นต้องสร้างขีดความสามารถในการพึ่งพาตนเอง โดยเฉพาะเทคโนโลยีที่มีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ เพื่อรักษาอิสระในการกำหนดนโยบายและทางเลือกของประเทศ ท่ามกลางการแข่งขันของมหาอำนาจและโจทย์ความมั่นคงรูปแบบใหม่

 

ภาพ: NASA via Getty Images