อุตสาหกรรมไฟฟ้าไทยกำลังเข้าสู่จุดเปลี่ยนสู่พลังงานสะอาด (Energy Transition) เพื่อลดคาร์บอนและตอบสนองความต้องการไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนของภาคธุรกิจ โดยนโยบายสำคัญคือ Direct PPA ที่จะอนุญาตให้ผู้ผลิตและผู้ใช้ไฟฟ้าซื้อขายไฟกันโดยตรง โดยเฉพาะกลุ่ม Data Center 2,000 เมกะวัตต์ ที่รัฐบาลเร่งผลักดันให้เกิดขึ้นในปี 2568-2569
สำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) ภายใต้การนำของ ดร.พูลพัฒน์ ลีสมบัติไพบูลย์ จึงต้องปรับบทบาทเป็น “Smart Regulator” ทำงานเชิงรุก เพื่อรักษาความมั่นคงของระบบไฟฟ้า พร้อมเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตพลังงานสะอาดรายใหม่เข้ามามีบทบาทอย่างยั่งยืนและเป็นธรรม
ดร.พูลพัฒน์ ลีสมบัติไพบูลย์
เลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (สำนักงาน กกพ.)
พลังงานไทยกำลังเปลี่ยนโครงสร้าง : จากโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่สู่ระบบเปิด
ในอดีต โครงสร้างระบบไฟฟ้าของไทยพึ่งพาผู้ผลิตขนาดใหญ่เพียงไม่กี่ราย แต่เมื่อโลกเคลื่อนสู่ยุคพลังงานสะอาด ธุรกิจจำนวนมาก โดยเฉพาะผู้ประกอบการส่งออกและผู้ให้บริการ Data Center ต้องการใช้ไฟฟ้าที่ปล่อยคาร์บอนต่ำเพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล
ดร.พูลพัฒน์อธิบายว่า กระแสนี้ทำให้ “ในอนาคตผู้ผลิตไฟฟ้าจะไม่ได้มีเพียงรายใหญ่ไม่กี่รายอีกต่อไป แต่จะมีผู้ผลิตไฟฟ้าพลังงานสะอาดรายใหม่ที่ผลิตใช้เองและอาจส่งออกให้รายอื่นใช้ด้วย” ซึ่งหมายความว่าโครงสร้างการกำกับและระบบสายส่งต้องเปิดกว้างขึ้นอย่างเลี่ยงไม่ได้
นโยบาย Direct PPA จึงเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่จะทำให้ผู้ผลิตพลังงานสะอาดสามารถขายไฟโดยตรงให้ผู้ใช้ไฟฟ้าขนาดใหญ่ โดยผ่านระบบสายส่งของบุคคลที่สาม หรือ Third Party Access (TPA) ซึ่งเป็นมาตรฐานที่หลายประเทศใช้เพื่อสนับสนุนพลังงานหมุนเวียน
Direct PPA คืออะไร? ทำไมระบบนี้เปลี่ยนเกมไฟฟ้าไทย
Direct PPA หรือสัญญาซื้อขายไฟฟ้าระหว่างผู้ผลิตและผู้ใช้โดยตรงนั้น กกพ. ได้กำหนดไว้เป็น 2 รูปแบบหลัก ได้แก่
- Off-Site PPA: การซื้อขายไฟฟ้าผ่านโครงข่ายสาธารณะ
- On-Site PPA: การผลิตและใช้ไฟฟ้าในพื้นที่เดียวกัน
แม้ว่ารูปแบบเหล่านี้จะช่วยเร่งการเติบโตของระบบไฟฟ้าสะอาด แต่ก็ก่อให้เกิดคำถามสำคัญตามมาว่า ในภาวะที่มีผู้เล่นใหม่จำนวนมากเข้าสู่ระบบ จะสามารถรักษาความมั่นคงของระบบสายส่ง ความเสถียรของไฟฟ้า และราคาไฟฟ้าที่เป็นธรรมได้อย่างไร?
สายส่งไฟฟ้าเหมือน “ท่อน้ำประปา” ภาพเปรียบเทียบที่อธิบายทุกอย่าง
เพื่อให้เห็นภาพความซับซ้อนของการเปิดให้บุคคลที่สามใช้ระบบสายส่ง ดร.พูลพัฒน์ได้เปรียบเทียบระบบไฟฟ้ากับ ท่อน้ำประปา
ปริมาณไฟฟ้าที่ส่งตามปกติเปรียบได้กับน้ำในท่อ และเมื่อต้องเปิดให้ “บ้านอื่น” ส่งน้ำเข้ามาในท่อบ้าง ย่อมหมายถึงการที่ต้องชะลอการส่งน้ำจากต้นทางหลักบางส่วน ในขณะเดียวกัน ท่อส่งก็ต้องรักษาแรงดันให้คงที่ และลูกค้าปลายท่อที่เคยได้รับน้ำจากระบบเดิมต้องไม่ได้รับผลกระทบ การจัดสรรพื้นที่ในท่อ (หรือในกรณีนี้คือสายส่ง) จึงต้องดำเนินการอย่างเป็นธรรมและโปร่งใส
- Off-Site PPA: การซื้อขายไฟฟ้าผ่านโครงข่ายสาธารณะ (ภาพบน)
- On-Site PPA: การผลิตและใช้ไฟฟ้าในพื้นที่เดียวกัน (ภาพล่าง)
***ที่มา : www.erc.or.th
เช่นเดียวกับระบบไฟฟ้า ผู้ผลิตรายใหม่ต้องมั่นใจว่าจะสามารถส่งไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่องจริง ขณะที่ผู้ใช้รายเดิมก็ต้องไม่ถูกกระทบจากการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของระบบที่เกิดขึ้นนี้
กกพ. เดินหน้า 3 กรอบใหญ่ วางกติกาใหม่ให้ Direct PPA เติบโตอย่างมั่นคง
สำนักงาน กกพ. ได้สรุปโครงสร้างการกำกับ Direct PPA ออกเป็น 3 ด้านสำคัญ ครอบคลุมตั้งแต่กติกา วิธีเชื่อมต่อ และค่าบริการที่เกี่ยวข้องทั้งหมด
(1) หลักเกณฑ์กำกับดูแล (Regulatory Framework)
กำหนดกติกาหลักของผู้ผลิต ผู้ใช้ และผู้ดูแลระบบสายส่ง ว่าต้องปฏิบัติตามอย่างไรเพื่อให้เกิดความปลอดภัย โปร่งใส และเป็นธรรม
(2) Third Party Access Code (TPA Code)
เป็นคู่มือเชื่อมต่อระบบโครงข่ายไฟฟ้า เช่น วิธีเข้าถึงสถานีไฟฟ้า ขั้นตอนเชื่อมต่อสายส่ง และการประสานงานกับการไฟฟ้าต่างๆ ทำให้ TPA Code คือหัวใจของการเปิดระบบไฟฟ้าให้แข่งขันได้มากขึ้น
(3) โครงสร้างค่าบริการ (TPA Charge)
ประกอบด้วยต้นทุนและค่าบริการที่ต้องพิจารณาหลายรายการ เช่น
- Wheeling Charge ค่าผ่านระบบสายส่ง
- System Security / Ancillary Service Charge ค่ารักษาความมั่นคงของระบบ
- Policy Expense
- Imbalance Charge ค่าบริการหรือค่าปรับกรณีผลิต ใช้ไม่สมดุล
- Connection Charge ค่าบริการเชื่อมต่อ
- Available Transfer Capacity (ATC) ค่าจัดสรรศักยภาพระบบ
- ค่าธรรมเนียมรายปี
สำนักงาน กกพ. ได้คำนวณอัตราค่าบริการเบื้องต้นแล้ว และเตรียมนำเสนอต่อคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงานภายใน ธันวาคม 2568
Smart Regulator การทำงานเชิงรุกเพื่อรักษาสมดุลของระบบไฟฟ้าไทย
กกพ. ย้ำเป้าหมายสำคัญในช่วงการเปลี่ยนผ่านพลังงานว่า ผู้ใช้ไฟฟ้าต้องได้รับบริการที่มั่นคง ราคาที่เป็นธรรม และระบบไฟฟ้าที่เชื่อถือได้ แม้ประเทศจะเปิดทางให้ผู้ผลิตไฟฟ้าพลังงานสะอาดรายใหม่เข้ามาสู่ระบบมากขึ้นผ่านนโยบาย Direct PPA
ดร.พูลพัฒน์ ลีสมบัติไพบูลย์ เลขาธิการสำนักงาน กกพ. ระบุว่า บทบาทของหน่วยงานกำกับจำเป็นต้องปรับสู่ “Smart Regulator” ซึ่งเป็นการทำงานแบบเชิงรุกและอาศัยข้อมูลเป็นฐาน โดยจะใช้ระบบดิจิทัลและข้อมูลเรียลไทม์เข้ามาช่วยติดตามภาวะโหลด ความต้องการใช้ไฟฟ้า และกำลังผลิตของผู้ผลิตรายต่างๆ เพื่อป้องกันความเสี่ยงที่อาจกระทบเสถียรภาพของระบบไฟฟ้า
สำนักงาน กกพ. เล็งเห็นว่าในช่วงที่ผู้ผลิตพลังงานสะอาดและผู้เล่นรายใหม่จำนวนมากเริ่มเข้าสู่ระบบผ่าน Direct PPA นั้น สิ่งสำคัญคือการกำกับดูแลเพื่อให้มั่นใจว่า
- โครงสร้างพื้นฐานระบบส่งมีความพร้อมรองรับผู้เล่นหลายราย
- ข้อมูลฝั่งผลิตและฝั่งใช้ถูกนำมาวิเคราะห์เพื่อรักษาสมดุลของระบบ
- ระบบรับส่งไฟฟ้าไม่สะดุด แม้มีหลายแหล่งผลิตเข้าระบบพร้อมกัน
แนวทางดังกล่าวถูกวางไว้เพื่อให้ Direct PPA ไม่ใช่เพียงโครงการนำร่อง แต่เป็น “โมเดลถาวร” ที่จะสนับสนุนระบบพลังงานสะอาดของไทยในระยะยาว
ไทม์ไลน์ที่ชัดเจนของ Direct PPA เฟสแรกเตรียมประกาศปี 2569
กกพ. เปิดเผยว่า ความคืบหน้าสำคัญของโครงการ Direct PPA จะเกิดขึ้นใน เดือนมกราคม 2569 ซึ่งจะประกาศรายชื่อผู้ขายไฟฟ้าพลังงานสะอาดสำหรับโครงการเฟสแรก สำหรับ Data Center จำนวน 2,000 เมกะวัตต์ โดยเน้นรองรับกลุ่ม Data Center ที่ต้องการใช้พลังงานสะอาดในปริมาณมาก
หลังจากนั้น หน่วยงานกำกับจะประเมินผลการดำเนินงานภาพรวม ไม่ว่าจะเป็นความพร้อมของโครงสร้างพื้นฐาน ความมั่นคงของระบบไฟฟ้า และความสามารถในการส่งไฟของผู้ผลิตรายใหม่ ก่อนตัดสินใจเปิดเฟสถัดไป
การประกาศไทม์ไลน์อย่างเป็นทางการสะท้อนว่าประเทศไทยกำลังเดินหน้าเข้าสู่ระบบไฟฟ้าที่เปิดกว้างและแข่งขันได้มากขึ้น ซึ่งถือเป็นหนึ่งในหมุดหมายสำคัญของการเปลี่ยนผ่านพลังงานระดับประเทศ
Direct PPA คือฟันเฟืองสำคัญของอนาคตพลังงานไทย
การผลักดัน Direct PPA ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การเปิดให้ซื้อขายไฟฟ้าโดยตรงเท่านั้น แต่คือการวาง “โครงสร้างพื้นฐานเชิงนโยบาย” สำหรับระบบไฟฟ้ายุคใหม่ที่ต้องโปร่งใส เข้าถึงได้ และรองรับผู้ผลิตไฟฟ้าหลายประเภท
กกพ. เล็งเห็นว่าการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานนี้ จะเป็นประโยชน์ต่อภาคธุรกิจในการเข้าถึงพลังงานสะอาดได้มากขึ้น ช่วยเพิ่มความน่าสนใจของประเทศในสายตาของนักลงทุน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มอุตสาหกรรมดิจิทัลและ Data Center และยังทำให้ระบบไฟฟ้าของไทยมีขีดความสามารถในการแข่งขันเทียบเท่ามาตรฐานสากล
บทบาทของ กกพ. ในฐานะ Smart Regulator จึงเป็นปัจจัยชี้ขาดที่ทำให้การเปลี่ยนผ่านดังกล่าวเกิดขึ้นได้จริง ทั้งในด้านความมั่นคงของระบบไฟฟ้าและการสนับสนุนผู้ผลิตพลังงานสะอาดที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว
เมื่อรวมกับทิศทางพลังงานของโลกและความต้องการไฟฟ้าสะอาดที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ไทยจึงถูกมองว่ากำลังก้าวเข้าสู่ยุคใหม่ของเศรษฐกิจพลังงาน ระบบที่ทันสมัย แข่งขันได้ และเตรียมพร้อมรองรับการเติบโตของอุตสาหกรรมในอนาคต
