ปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสาย จังหวัดเชียงราย ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นพร้อมการหยุดผลิตน้ำประปาในเดือนพฤศจิกายน 2569 แต่เป็นวิกฤตที่หน่วยงานรัฐติดตามมาตั้งแต่ปี 2568 ผ่านทั้งการตรวจคุณภาพน้ำ เฝ้าระวังสุขภาพ และเจรจากับประเทศเพื่อนบ้าน

THE STANDARD ย้อนความเคลื่อนไหวของรัฐบาลไทยในการรับมือวิกฤตสารพิษข้ามพรมแดน ตั้งแต่การเฝ้าระวังในพื้นที่จนถึงการหารือกับผู้นำเมียนมา เพื่อสำรวจว่า รัฐดำเนินการอะไรไปแล้ว เรื่องใดยังอยู่ระหว่างเจรจา และประชาชนแม่สายยังต้องรอคำตอบอะไรเพื่อให้มั่นใจว่าน้ำที่ใช้ในชีวิตประจำวันปลอดภัย

เริ่มพบปัญหาตั้งแต่ปี 2568 รัฐตรวจทั้งน้ำประปาและอาหาร

วันที่ 10 เมษายน 2568 มีรายงานว่าอำเภอแม่สายเผยแพร่ผลตรวจโลหะหนักในแม่น้ำสาย จากตัวอย่างที่การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายเก็บเมื่อวันที่ 17 กุมภาพันธ์ปีเดียวกัน ซึ่งพบสารหนูเกินเกณฑ์มาตรฐาน พร้อมเตรียมแนวปฏิบัติสำหรับประชาชนในพื้นที่ ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่าปัญหาได้รับการเปิดเผยก่อนวิกฤตน้ำประปาเดือนพฤศจิกายน 2569 มากกว่าหนึ่งปี

ต่อมา วันที่ 2 พฤษภาคม 2568 กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์เก็บตัวอย่างน้ำประปาหมู่บ้านใกล้แม่น้ำสายและแม่น้ำรวก ในอำเภอแม่สายและอำเภอเชียงแสน จำนวน 6 ตัวอย่าง ผลตรวจพบสารหนูต่ำกว่า 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร พร้อมวางแผนตรวจเฝ้าระวังน้ำประปา พืชผัก และปลาอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม ผลดังกล่าวเป็นข้อมูลเฉพาะตัวอย่างและช่วงเวลาที่เก็บ ไม่ใช่การรับรองคุณภาพน้ำทุกพื้นที่ตลอดทั้งปี

ด้านกรมควบคุมโรคระบุเมื่อวันที่ 24 พฤษภาคม 2568 ว่า ได้ติดตามสถานการณ์สารหนูในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง พร้อมวางแผนร่วมกับหน่วยงานพื้นที่เพื่อจัดระบบดูแลสุขภาพประชาชนระยะยาว ควบคู่กับสื่อสารความเสี่ยงจากการใช้น้ำและบริโภคอาหารที่อาจปนเปื้อน

รัฐบาลแพทองธารสั่งประสานเพื่อนบ้าน หยุดหรือปรับปรุงวิธีทำเหมือง

ในระดับนโยบาย วันที่ 20 พฤษภาคม 2568 โฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรีเปิดเผยว่า แพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น มอบหมายหน่วยงานที่เกี่ยวข้องติดตามแหล่งกำเนิดมลพิษ และเจรจากับประเทศเพื่อนบ้านเพื่อหยุดหรือปรับปรุงวิธีทำเหมือง ป้องกันการระบายสารปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำ

การดำเนินงานเกี่ยวข้องกับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงการต่างประเทศ และฝ่ายทหาร โดยมีการใช้ข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมประกอบการตรวจสอบการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ต้นน้ำ ทั้งนี้ คำสั่งที่เผยแพร่ในช่วงดังกล่าวเน้นสถานการณ์แม่น้ำกกเป็นหลัก ก่อนการดำเนินงานในระยะต่อมาจะระบุครอบคลุมแม่น้ำสายด้วย

วันที่ 30 กรกฎาคม 2568 ประเสริฐ จันทรรวงทอง รองนายกรัฐมนตรี เป็นประธานประชุมคณะอนุกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน โดยที่ประชุมเห็นชอบมาตรการแก้ปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำกกและลำน้ำสาขา แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ขณะนั้นกรมควบคุมมลพิษยังรายงานว่าพบสารหนูเกินเกณฑ์ในน้ำและตะกอนหลายจุด

ใช้กลไกชายแดนเจรจาเมียนมา เสนอหยุดเหมืองชั่วคราว

รัฐบาลใช้ทั้งช่องทางการทูตและกลไกความร่วมมือชายแดน โดยกรมกิจการชายแดนทหารนำปัญหาสารปนเปื้อนเข้าหารือในการประชุมคณะกรรมการชายแดนส่วนภูมิภาค หรือ RBC ไทย–เมียนมา ระหว่างวันที่ 2–4 มิถุนายน 2568

ข้อเสนอที่ฝ่ายไทยนำเข้าสู่การหารือ ได้แก่ การลดผลกระทบเร่งด่วน และการหยุดทำเหมืองชั่วคราวเพื่อปรับปรุงกระบวนการผลิต ป้องกันการระบายน้ำปนเปื้อน และจัดการกากแร่อย่างเหมาะสม จากนั้นมีการเข้าพบทูตทหารเมียนมาในวันที่ 6 มิถุนายน และนำประเด็นไปหารือในเวทีหมอกควันข้ามแดนที่เมืองเชียงตุง ระหว่างวันที่ 17–20 มิถุนายนปีเดียวกัน อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่รัฐบาลเผยแพร่ยังไม่ได้ยืนยันว่าเหมืองต้นน้ำหยุดดำเนินกิจการตามข้อเสนอแล้ว

ทส. ผลักดันเวทีระหว่างประเทศ ยืนยันไม่ผ่อนเกณฑ์สารหนู

กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมระบุว่า ได้หยิบยกปัญหามลพิษทางน้ำเข้าสู่เวทีความร่วมมือระหว่างประเทศ รวมถึงการประชุมด้านสิ่งแวดล้อมอาเซียน–จีนในเดือนตุลาคม 2568 เพื่อประสานการแก้ปัญหากับประเทศในลุ่มน้ำโขง

ต่อมา วันที่ 17 พฤศจิกายน 2568 สุชาติ ชมกลิ่น รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ยืนยันว่า รัฐบาลจะไม่ปรับเกณฑ์สารหนูจากไม่เกิน 0.01 เป็น 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร หลังเกิดข้อถกเถียงเกี่ยวกับมาตรฐานดังกล่าว

พฤศจิกายน 2569 น้ำขุ่นจัดจนประปาหยุดผลิต

วันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 สถานการณ์แม่น้ำสายกระทบการจัดหาน้ำให้ประชาชนอีกครั้ง เมื่อพบความขุ่นของน้ำดิบสูงถึง 14,000 NTU เกินขีดความสามารถของระบบผลิตประปาสาขาแม่สาย ซึ่งรองรับได้ประมาณ 6,000 NTU ประกอบกับตรวจพบสารหนูในน้ำดิบ ทำให้ต้องหยุดผลิตและจ่ายน้ำชั่วคราว กระทบพื้นที่ตำบลแม่สายและตำบลเวียงพางคำ รวม 14 หมู่บ้าน

ต่อมา วันที่ 6 พฤศจิกายน เจ้าหน้าที่ตรวจคัดกรองน้ำบริเวณบ้านหัวฝายเบื้องต้นพบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของเกณฑ์มาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดิน ก่อนเก็บตัวอย่างจากแม่น้ำสาย 3 จุดส่งตรวจยืนยันในห้องปฏิบัติการ ต่อมาวันที่ 7 พฤศจิกายน กปภ. กลับมาผลิตและจ่ายน้ำได้หลังความขุ่นลดลง แต่ยังต้องติดตามสารหนูและตรวจคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง โดยค่าน้ำดิบก่อนบำบัดต้องพิจารณาแยกจากคุณภาพน้ำประปาหลังผ่านกระบวนการผลิต

จังหวัดวางแผนหาแหล่งน้ำสำรอง ลดการพึ่งแม่น้ำสาย

จังหวัดเชียงรายภายใต้การนำของชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัด กำหนดแนวทางรับมือ 3 ระยะ โดยระยะเร่งด่วนให้ตรวจน้ำดิบก่อนเข้าสู่ระบบผลิต เตรียมแหล่งน้ำสำรองจากระบบประปาตำบลเกาะช้างและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รวมถึงรถบรรทุกน้ำและระบบผลิตน้ำเคลื่อนที่

ส่วนระยะกลางมีแผนพัฒนาแหล่งน้ำจากอำเภอเชียงแสน ระบบน้ำบาดาล และถังเก็บน้ำ ขณะที่ระยะยาวจะพัฒนาแหล่งน้ำสำรองเพิ่มเติมเพื่อลดการพึ่งพาแม่น้ำสาย พร้อมเสนอให้ติดตั้งสถานีตรวจวัดคุณภาพน้ำอัตโนมัติในแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำกก ทั้งนี้ โครงการระยะกลางและระยะยาวยังต้องติดตามรายละเอียดงบประมาณ ระยะเวลาดำเนินงาน และความพร้อมในการให้บริการจริง

อนุทินส่งสีหศักดิ์เจรจา ยกระดับปัญหาสู่ผู้นำเมียนมา

วันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 อนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย เปิดเผยหลังประชุมสภาความมั่นคงแห่งชาติว่า สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ จะนำปัญหาสารพิษแม่น้ำสายเข้าหารือกับเมียนมาในการเยือนวันที่ 12 พฤศจิกายน พร้อมผู้แทนระดับสูงจาก สมช. และกองทัพไทย ขณะที่ กปภ. เร่งจัดหาแหล่งน้ำสำรองสำหรับผลิตน้ำประปาทดแทน

ก่อนเดินทาง สีหศักดิ์แถลงเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายนว่า จะขอให้เมียนมาเร่งประชุมคณะทำงานดูแลคุณภาพน้ำในแม่น้ำชายแดนร่วมกัน จากเดิมที่วางไว้ช่วงปลายเดือน โดยระบุปัญหามลพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายเป็นหนึ่งในวาระสำคัญของการเยือน

ภายหลังการหารือวันที่ 12 พฤศจิกายน สีหศักดิ์เปิดเผยว่า ทั้งสองฝ่ายเห็นความจำเป็นในการร่วมแก้ปัญหามลพิษ และตกลงจัดประชุมคณะทำงานร่วมด้านคุณภาพน้ำวันที่ 25–26 พฤศจิกายน พร้อมระบุว่าฝ่ายไทยต้องการความช่วยเหลือทางเทคนิคจากจีนด้วย ความคืบหน้าที่ประกาศจึงเป็นการกำหนดขั้นตอนหารือต่อ ยังไม่ใช่ข้อยืนยันว่าแหล่งกำเนิดมลพิษได้รับการควบคุมแล้ว

เตรียมความร่วมมือจีนตั้งแล็บตรวจสารพิษ

วันที่ 12 พฤศจิกายน เอกภพ เพียรพิเศษ โฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยแผนความร่วมมือกับจีนเพื่อสนับสนุนห้องปฏิบัติการตรวจสารพิษในสิ่งแวดล้อมร่วมกับมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง รวมถึงการประสานผ่านกรอบแม่โขง–ล้านช้าง โดย ณ เวลาที่แถลง ความร่วมมือดังกล่าวยังอยู่ในขั้นเตรียมลงนาม ไม่ใช่การเปิดดำเนินงานห้องปฏิบัติการแล้ว

ล่าสุด วันที่ 13 พฤศจิกายน พลเอกชัยพฤกษ์ ด้วงประพัฒน์ เลขาธิการ สมช. เปิดเผยว่า เมียนมาแสดงความพร้อมร่วมแก้ปัญหาและจะประสานเจ้าหน้าที่เข้าหารือกับไทย โดยกระทรวงการต่างประเทศเป็นหน่วยงานหลัก ทั้งนี้ ยังต้องดำเนินการเรื่ององค์ประกอบคณะทำงาน ผู้เชี่ยวชาญ ความปลอดภัยในการเข้าพื้นที่ และการตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษต่อไป

จากการเจรจาถึงน้ำสะอาด ผลลัพธ์ที่ยังต้องติดตาม

ความเคลื่อนไหวตั้งแต่ปี 2568 แสดงให้เห็นว่ารัฐบาลดำเนินงานทั้งด้านตรวจคุณภาพน้ำ เฝ้าระวังสุขภาพ จัดหาน้ำสำรอง และเจรจาระหว่างประเทศ แต่ข้อมูลที่เผยแพร่ขณะนี้ยังต้องติดตามต่อว่า การหารือจะนำไปสู่การตรวจสอบและควบคุมเหมืองต้นน้ำอย่างไร มีการลดการปล่อยมลพิษแล้วหรือไม่ และจะเปิดเผยผลตรวจสอบร่วมกันเมื่อใด

สำหรับประชาชนแม่สาย อีกประเด็นสำคัญคือแหล่งน้ำสำรองจะพร้อมใช้งานเมื่อใด และจะรองรับความต้องการได้เพียงพอหรือไม่ เพราะระหว่างที่กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศกำลังเดินหน้า ประชาชนยังต้องเผชิญความไม่แน่นอนจากคุณภาพน้ำในลำน้ำที่ใช้หล่อเลี้ยงชีวิตประจำวัน

อ้างอิง:

• กรมประชาสัมพันธ์: พฤษภาคม 2568 โดยข่าวช่วงนี้เน้นแม่น้ำกกเป็นหลัก
• สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี: มาตรการแก้สารหนูในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง — 30 กรกฎาคม 2568
• Thai PBS: คพ. ติดตามสารหนูแม่น้ำสาย หลังน้ำขุ่นจัดกระทบการผลิตประปา — พฤศจิกายน 2569
• กระทรวงการต่างประเทศ: แถลงวาระเยือนเมียนมา เร่งประชุมร่วมแก้มลพิษแม่น้ำกก–สาย — 11 พฤศจิกายน 2569
• TV5HD: เลขาฯ สมช. เผยเมียนมาพร้อมร่วมแก้สารพิษ ยังต้องจัดทีมและตรวจแหล่งกำเนิด — 13 พฤศจิกายน 2569
• ภาพฮักแม่สาย