เมื่อชีวิตอยู่คนละขั้นของพีระมิด คำแนะนำทางการเงินจึงไม่เหมือนกัน

คำแนะนำทางการเงินต่างๆ ที่เราได้ยินในปัจจุบัน เมื่อได้ยินแล้วเป็นสิ่งที่ถูกต้องทั้งนั้น ไม่ว่าจะเป็นการมีเงินสำรองเผื่อเหตุไม่คาดคิด การเริ่มลงทุนให้เร็ว การคิดเรื่องเกษียณตั้งแต่อายุยังไม่มาก หรือการจัดระบบป้องกันความเสี่ยงไว้ก่อนที่ภาระชีวิตจะเพิ่มขึ้น แต่เมื่อถึงเวลาจะลงมือจริง กลับไม่แน่ใจว่าเราควรเริ่มจากเรื่องใดก่อน

เพราะในชีวิตจริง จุดที่แต่ละคนยืนอยู่ไม่ได้เหมือนกันเสมอไป แม้จะใช้คำว่าวางแผนการเงินเหมือนกัน แต่สิ่งที่แต่ละคนกำลังเผชิญอยู่กลับต่างกัน บางคนเพิ่งเริ่มทำงานและกำลังพยายามทำให้รายได้ก้อนแรกพอสำหรับชีวิตที่เริ่มมีค่าใช้จ่ายของตัวเองจริงๆ ขณะที่บางคนรายได้เพิ่มขึ้นแต่ภาระก็ค่อยๆ ขยายตามทั้งบ้าน รถ ลูก และครอบครัว หรือบางคนมีทรัพย์สินมีการลงทุนอยู่แล้ว แต่ยังรู้สึกว่าความมั่นคงที่ควรจะมีนั้นยังไม่ชัดอย่างที่คิด และบางคนเริ่มมีอิสระมากขึ้นแต่กลับหันมาถามตัวเองว่าเงินที่มีอยู่ กำลังพาชีวิตไปในทิศทางที่ต้องการจริงหรือไม่ จึงไม่แปลกที่คำแนะนำเดียวกันอาจเหมาะกับบางคนในเวลาหนึ่ง แต่ยังไม่ใช่คำตอบของอีกคนในอีกช่วงหนึ่ง

แนวคิดตามทฤษฎีลำดับขั้นความต้องการของมาสโลว์ (Maslow‘s Hierarchy of Needs) อธิบายเรื่องนี้ไว้ชัดเจนว่า มนุษย์มักให้ความสำคัญกับสิ่งที่จำเป็นที่สุดในช่วงเวลานั้นก่อนเสมอ เมื่อฐานยังไม่มั่นคงเรามักคิดถึงความอยู่รอดก่อน เมื่อเริ่มมั่นคงแล้วจึงมองหาความปลอดภัย และเมื่อปลอดภัยเพียงพอจึงเริ่มถามถึงอนาคต อิสระและความหมายของชีวิต

พีระมิดความต้องการของ Maslow จึงสอดคล้องกับพีระมิดทางการเงิน เพราะสิ่งที่เปลี่ยนไปในแต่ละชั้น ไม่ใช่เพียงแค่จำนวนเงินเท่านั้น แต่คือคำถามที่เราเริ่มถามกับชีวิตในแต่ละช่วง และเมื่อเรามองออกว่าตัวเองอยู่ตรงไหนของพีระมิด ขั้นต่อไปของการเงินก็มักชัดขึ้นกว่าการเริ่มจากคำถามว่าวันนี้ควรลงทุนอะไร ถ้ายังรู้สึกว่าเงินเดือนหมดเร็วเกินไป เราอาจยังต้องสร้างฐานของพีระมิดให้แน่นหนาแข็งแรงกว่านี้ก่อน การมองพีระมิดทางการเงินด้วยแนวคิดของ Maslow จึงช่วยให้เราเข้าใจว่าเรากำลังอยู่ที่ขั้นใดของพีระมิด

• ฐานล่างสุดของ Maslow คือความต้องการพื้นฐานของชีวิต

อาหาร ที่อยู่อาศัย การพักผ่อน และความมั่นคงเบื้องต้น ในทางการเงินนี่คือช่วงที่เงินยังทำหน้าที่หลักเพื่อให้ชีวิตเดินต่อได้โดยไม่สะดุด สัญญาณของคนที่อยู่ในขั้นนี้ คือ แม้จะมีรายได้แล้วแต่ยังรู้สึกว่ารายรับกับรายจ่ายอยู่ใกล้กันมากเกินไป หากมีค่าใช้จ่ายก้อนหนึ่งเข้ามาต้องปรับทั้งเดือนทันที คนในขั้นนี้ไม่ได้หมายถึงคนรายได้น้อยเสมอไป หลายคนรายได้ดี แต่มีภาระหลายด้านจนสภาพคล่องยังไม่เกิดจริง

ดังนั้นพีระมิดการเงินในชั้นแรกจึงเริ่มจากเรื่องพื้นฐานที่สุด เงินสำรองฉุกเฉิน การรู้ค่าใช้จ่ายจำเป็นจริงของตัวเอง การไม่ปล่อยให้หนี้ระยะสั้นขยายเร็วเกินไป เพราะถ้าฐานยังไม่แข็งแรงพอ ทุกอย่างที่อยู่ชั้นบนจะสั่นง่ายกว่าที่คิด

• ถ้าเริ่มคิดว่าเหตุไม่คาดคิดอาจเปลี่ยนชีวิตได้ นั่นคือสัญญาณของฐานพีระมิดขั้นที่สอง

เมื่อฐานเริ่มนิ่งขึ้น ความคิดจะเปลี่ยนจาก ‘พอไหม’ เป็น ‘ถ้าเกิดอะไรขึ้นจะรับไหวหรือไม่’ นี่คือระดับของความปลอดภัยใน Maslow และในทางการเงินนี่คือจุดที่คำว่า ‘ป้องกัน’ เริ่มสำคัญกว่าคำว่า ‘เติบโต’ โดยเฉพาะคนวัยทำงานช่วงกลางชีวิต จะมองเห็นขั้นนี้ชัดขึ้นเมื่อชีวิตมีหลายบทบาทพร้อมกัน บ้านกลายเป็นภาระระยะยาว รถกลายเป็นต้นทุนจำเป็น ลูกมีค่าใช้จ่ายต่อเนื่อง พ่อแม่เริ่มมีเรื่องสุขภาพที่ต้องคิดล่วงหน้า ทันทีที่ชีวิตมีหลายสิ่งต้องดูแล เงินจะไม่ใช่เรื่องของตัวเองเพียงคนเดียวอีกต่อไป

พีระมิดการเงินในชั้นนี้ คือการสร้างระบบกันกระแทกให้ชีวิต ไม่ใช่เพื่อกันทุกความเสี่ยงออกไปทั้งหมด แต่เพื่อไม่ให้เหตุการณ์หนึ่งทำให้ทั้งระบบเสียสมดุลเกินไป

• ถ้าเริ่มมองไปข้างหน้าไกลเกินกว่าปีหน้า คุณกำลังก้าวสู่ชั้นของความมั่นคงระยะยาว

เมื่อเรื่องพื้นฐานและความปลอดภัยเริ่มลงตัว คนจะเริ่มคิดไกลขึ้นโดยธรรมชาติ อีกสิบปีข้างหน้าจะเป็นอย่างไร เงินเกษียณพอหรือยัง รายได้วันนี้จะต่อเนื่องพอสำหรับชีวิตระยะยาวหรือไม่ นี่คือช่วงที่พีระมิดการเงินเปลี่ยนจากการประคองไปสู่การสร้าง การลงทุนจึงเริ่มมีความหมายจริงในชั้นนี้ เพราะไม่ได้ทำเพื่อหวังผลตอบแทนอย่างเดียว แต่เพื่อทำให้อนาคตมีโครงสร้างรองรับ บางคนเริ่มสะสมสินทรัพย์ บางคนเริ่มจัดระบบเงินเกษียณ บางคนเริ่มแยกเงินที่ใช้ในชีวิต กับเงินที่ใช้เพื่ออนาคตออกจากกันได้ชัดขึ้น

สิ่งสำคัญคือ เงินแต่ละก้อนควรมีหน้าที่ของตัวเอง ไม่ใช่เพียงมีมากขึ้นแต่ยังไม่ชัดว่าจะใช้เมื่อไรและเพื่ออะไร

• เมื่อเงินเริ่มช่วยให้มีทางเลือกในชีวิตมากขึ้น พีระมิดกำลังเข้าสู่ชั้นของอิสระ

มีคนจำนวนไม่น้อยที่ไม่ทันสังเกตว่าตัวเองมาถึงชั้นนี้แล้ว เพราะเงินเริ่มไม่ได้เปลี่ยนแค่ตัวเลขแต่เปลี่ยนวิธีตัดสินใจ บางคนเลือกงานโดยไม่ดูเพียงรายได้ บางคนมีเวลาสำหรับครอบครัวมากขึ้น บางคนปฏิเสธบางโอกาสได้ โดยไม่รู้สึกว่าต้องรีบคว้าไว้ทั้งหมด นี่คือจุดที่เชื่อมกับขั้นความภาคภูมิใจและคุณค่าของตัวเองใน Maslow เพราะเมื่อชีวิตไม่ต้องใช้พลังกับความกังวลพื้นฐานมากเหมือนเดิม มนุษย์จะเริ่มถามถึงคุณภาพของสิ่งที่เลือก

พีระมิดการเงินในขั้นนี้จึงไม่ใช่เรื่องสะสมเพิ่ม แต่คือการใช้เงินเพื่อคืนอิสระให้ชีวิต

• และพีระมิดบนขั้นยอดสูงสุด คำถามเรื่องเงินมักเปลี่ยนจาก ‘มีเท่าไร’ เป็น ‘เพียงพอสำหรับชีวิตแบบไหน’

ท้ายที่สุด คนจำนวนมากจะพบว่าเมื่อผ่านแต่ละชั้นมาได้ สิ่งที่สำคัญขึ้นเรื่อยๆ ไม่ใช่ตัวเลขเพียงอย่างเดียว แต่คือความรู้สึกว่าสิ่งที่สร้างมาทั้งหมดกำลังรองรับชีวิตแบบที่ต้องการจริงหรือไม่ มีเวลาไหม มีความสบายใจไหม ยังเลือกได้ไหม หรือยังต้องวิ่งอยู่กับความกังวลในรูปแบบใหม่ นี่คือจุดที่พีระมิดการเงินกับพีระมิดของ Maslow มาบรรจบกันชัดที่สุด เพราะสุดท้ายเงินไม่ได้มีความหมายเพียงเพราะมากขึ้น แต่เพราะมันค่อยๆ พาเราออกจากความกังวลในแต่ละชั้น จนเหลือพื้นที่พอสำหรับคำถามที่ลึกกว่าเดิม

ลองสำรวจดูว่าเราอยู่ที่ขั้นใดของพีระมิด เมื่อรู้แล้วสิ่งสำคัญไม่ใช่รีบขึ้นไปข้างบน แต่คือการทำให้ขั้นถัดไปมั่นคงพอ การรู้ว่าตัวเองอยู่ตรงไหนของพีระมิดการเงิน ไม่ได้มีไว้เพื่อเปรียบเทียบว่าใครไปไกลกว่าใคร สิ่งสำคัญคือการมองให้ชัดว่าขั้นที่อยู่ตรงหน้าเราตอนนี้ต้องการอะไรที่เราต้องลงมือทำ

ถ้ายังอยู่ในช่วงที่รายรับรายจ่ายเบียดกันมาก สิ่งที่ควรทำอาจไม่ใช่รีบมองหาผลตอบแทนสูง แต่คือทำให้ชีวิตมีพื้นที่หายใจมากขึ้นก่อน

ถ้ากำลังอยู่ในช่วงที่เริ่มเห็นความเสี่ยงของชีวิตชัดขึ้น ขั้นต่อไปอาจไม่ใช่เพิ่มสินทรัพย์ทันที แต่คือทำให้สิ่งที่สร้างมาไม่เสียสมดุลเมื่อเกิดเหตุไม่คาดคิด

ถ้าเริ่มมีอนาคตในใจมากขึ้น สิ่งสำคัญคือทำให้เงินแต่ละก้อนมีหน้าที่ชัดว่าอะไรคือเงินของวันนี้ อะไรคือเงินของวันข้างหน้า และถ้าวันนี้เริ่มมีอิสระในการเลือกมากขึ้น คำถามที่ควรถามอาจไม่ใช่เพียงจะมีเพิ่มอีกเท่าไร แต่คือสิ่งที่มีอยู่กำลังสนับสนุนชีวิตแบบที่ต้องการจริงหรือไม่

บางครั้งแผนการเงินที่ดีจึงไม่ใช่การเปลี่ยนทุกอย่างพร้อมกัน แต่เริ่มจากการขยับเพียงหนึ่งเรื่องที่เหมาะกับขั้นที่เรายืนอยู่ในวันนี้

หมายเหตุ: ทำไมพีระมิดของ Maslow จึงใช้กับเรื่องการเงินได้

แนวคิดของ Maslow เดิมเป็นทฤษฎีทางจิตวิทยาที่อธิบายว่า มนุษย์มีลำดับความต้องการจากพื้นฐานไปสู่ระดับที่สูงขึ้น เริ่มจากความต้องการที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต เช่น อาหาร ที่อยู่อาศัย การพักผ่อน จากนั้นจึงเป็นความปลอดภัย ความสัมพันธ์ การได้รับการยอมรับ และท้ายที่สุด คือการใช้ชีวิตอย่างเต็มศักยภาพของตัวเอง

เหตุผลที่แนวคิดนี้ถูกนำมาใช้กับการเงินได้ เพราะพฤติกรรมทางการเงินของคนส่วนใหญ่ก็มักเดินในลำดับคล้ายกัน เมื่อรายได้ยังไม่มั่นคง คนมักคิดเรื่องความอยู่รอดก่อน เมื่อเริ่มมั่นคงขึ้น จึงหันมาสนใจการป้องกันความเสี่ยง เมื่อฐานแข็งแรงขึ้น จึงเริ่มสร้างอนาคต และเมื่ออนาคตชัดขึ้น เงินจึงเริ่มทำหน้าที่มากกว่าการสะสม

จึงเกิดเป็น ‘พีระมิดการเงิน’ ที่ใช้เรียงลำดับความพร้อมทางการเงินในลักษณะใกล้เคียงกัน

ฐานล่าง คือเงินที่ทำให้ชีวิตเดินต่อได้ ชั้นถัดมา คือการป้องกันความเสี่ยง ชั้นกลาง คือการสร้างความมั่นคงระยะยาว ชั้นบน คืออิสระในการเลือก และยอดสุด คือการใช้เงินเพื่อชีวิตที่ตอบตัวเอง

แน่นอนว่าในชีวิตจริง ไม่มีใครเดินขึ้นทีละชั้นแบบสมบูรณ์เสมอไป บางคนลงทุนตั้งแต่ยังไม่มีเงินสำรอง บางคนมีสินทรัพย์มากแต่ยังไม่รู้สึกปลอดภัย หรือบางช่วงชีวิตอาจต้องย้อนกลับมาสร้างฐานใหม่อีกครั้ง แต่สิ่งที่พีระมิดทั้งสองแบบพยายามบอกเหมือนกัน คือ ความพร้อมในแต่ละระดับ มีผลต่อสิ่งที่เราคิด สิ่งที่เราเลือก และสิ่งที่เรากังวลในช่วงเวลานั้น

และเมื่อมองออกว่าตัวเองอยู่ตรงไหน การวางแผนขั้นต่อไปก็มักชัดขึ้นกว่าการเริ่มจากคำถามว่า คนอื่นกำลังทำอะไรกันอยู่

ภาพ: bangoland / Shuttestock