วันนี้(19 พฤศจิกายน) จากสถานการณ์ความขุ่นผิดปกติและการตรวจพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และลุ่มน้ำโขงทางภาคเหนือ ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อการผลิตน้ำประปาและวิถีชีวิตของประชาชน ล่าสุด สถาบันเทคโนโลยีนิวเคลียร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ สทน. เปิดเผยว่า การตรวจพบสารหนูและโลหะหนักในครั้งนี้ อาจเป็นเพียงสัญญาณเตือนเบื้องต้นของการรบกวนชั้นหินและแหล่งแร่ ซึ่งมีความเสี่ยงที่สารปนเปื้อนกลุ่มอื่นจะหลุดรอดมากับกระแสน้ำและตะกอนดิน
สทน. เตรียมนำความเชี่ยวชาญด้านการวิเคราะห์องค์ประกอบธาตุ เทคนิคนิวเคลียร์ และการตรวจวิเคราะห์สารกัมมันตรังสีธรรมชาติ เข้าบูรณาการร่วมกับหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง ทั้งด้านการควบคุมมลพิษ สาธารณสุข และการกำกับดูแลความปลอดภัยทางรังสี เพื่อสนับสนุนการจัดทำฐานข้อมูลลายนิ้วมือทางธรณีเคมี และประเมินการเคลื่อนย้ายของสารปนเปื้อน ซึ่งจะช่วยสร้างหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ตรวจสอบได้ในการคุ้มครองสุขภาพประชาชน
ดุษฎี รัตนพระ ผู้เชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีนิวเคลียร์ สทน. ระบุว่า ในทางธรณีเคมี สารหนูมักพบตามธรรมชาติในชั้นหินและแหล่งแร่ เมื่อพื้นที่ต้นน้ำมีการเปิดหน้าดิน ทำเหมืองแร่ หรือเกิดการชะละลายของชั้นดินอย่างรุนแรง นอกจากสารหนูแล้วยังมีโอกาสเกิดการปนเปื้อนของสารสำคัญอีก 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มธาตุหายาก (Rare Earth Elements: REEs) เช่น แลนทานัม ซีเรียม และนีโอไดเมียม และกลุ่มสารกัมมันตรังสีที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ (NORM) เช่น ยูเรเนียม ทอเรียม และเรเดียม ซึ่งมักฝังตัวอยู่ร่วมกับแหล่งแร่ธาตุหายาก
“แม้การพบแร่ธาตุเหล่านี้จะไม่ได้หมายความว่ามีระดับอันตรายเสมอไป แต่การตรวจวัดที่ชัดเจนจะช่วยประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพและห่วงโซ่อาหารได้อย่างแม่นยำ ป้องกันการสะสมในตะกอนท้องน้ำ แหล่งน้ำดิบ พืชผลทางการเกษตร และสัตว์น้ำ ทั้งยังช่วยยืนยันพื้นที่ปลอดภัยเพื่อลดความตื่นตระหนกของประชาชน” ดุษฎีกล่าว
นอกจากนี้ การตรวจวัดปริมาณสารหนูเพียงอย่างเดียวไม่สามารถระบุได้ชัดเจนว่ามลพิษเกิดจากธรรมชาติหรือกิจกรรมของมนุษย์ การพิสูจน์ทราบจึงต้องอาศัยหลัก ‘นิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม’ (Environmental Forensics) ผ่านเครื่องมือขั้นสูง 4 แนวทาง ประกอบด้วย
- การวิเคราะห์องค์ประกอบธาตุระดับละเอียด ด้วยเทคนิค ICP-MS และ ICP-OES เพื่อตรวจวัดปริมาณธาตุหายาก ยูเรเนียม และทอเรียมในน้ำและตะกอนดินตั้งแต่ต้นน้ำจรดปลายน้ำ
- เทคนิคการวิเคราะห์ด้วยนิวเคลียร์ (Neutron Activation Analysis: NAA) เพื่อตรวจสอบองค์ประกอบธาตุในตะกอนดินและอนุภาคแขวนลอย ช่วยเสริมความแม่นยำและทำให้เห็นการกระจายตัวของธาตุ
- การตรวจวัดด้วยเครื่องวัดรังสีแกมมา (Gamma Spectrometry) และเทคนิครังสีเคมี เพื่อค้นหานิวไคลด์กัมมันตรังสีธรรมชาติ เช่น เรเดียม-226 และเรเดียม-228 สำหรับประเมินค่ากัมมันตภาพรังสีที่แท้จริง
- การวิเคราะห์ลายนิ้วมือทางธรณีเคมีและไอโซโทป (Geochemical and Isotopic Fingerprints) นำมาประมวลผลร่วมกับภาพถ่ายดาวเทียมและระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) เพื่อสืบย้อนแหล่งกำเนิดมลพิษและประเมินการเคลื่อนย้ายของสารปนเปื้อนอย่างแม่นยำในทุกฤดูกาล
การยกระดับการเฝ้าระวังด้วยการสแกนหาธาตุหายากและสารกัมมันตรังสีควบคู่กัน ถือเป็นก้าวสำคัญในการใช้หลักฐานทางวิทยาศาสตร์คลี่คลายข้อกังวลของสังคม โดยไม่ด่วนสรุปก่อนมีผลยืนยัน ข้อมูลที่รอบด้านนี้จะเป็นกุญแจสำคัญในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ปกป้องความปลอดภัยในห่วงโซ่อาหาร และยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนในพื้นที่ลุ่มน้ำให้มั่นคงในระยะยาว

