เมื่อแม่น้ำเปลี่ยนเป็นสีขุ่น คำถามแรกที่ตามมามักเป็นน้ำยังใช้ได้หรือไม่ มีสารปนเปื้อนเกินมาตรฐานแค่ไหน และเมื่อไรน้ำจะกลับมาใส
ประเด็นสำคัญ
แต่สำหรับชีวิตใต้ผิวน้ำ ความเสียหายอาจเริ่มขึ้นก่อนพบปลาตาย และอาจดำเนินต่อไปแม้วันที่สายน้ำดูเหมือนกลับเป็นปกติ เพราะอาหารที่เคยเกาะอยู่บนก้อนหินอาจลดลง ช่องว่างที่เคยเป็นที่หลบภัยอาจถูกตะกอนอุดทับ และปลาที่เราพบในวันนี้อาจไม่ได้หมายความว่าจะมีลูกปลารุ่นใหม่เติบโตขึ้นมาทดแทน
ท่ามกลางข้อกังวลเรื่องตะกอนและสารปนเปื้อนในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และลำน้ำที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำโขง THE STANDARD พูดคุยกับ รศ.ดร.อภินันท์ สุวรรณรักษ์ คณบดีคณะเทคโนโลยีการประมงและทรัพยากรน้ำ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ เพื่อมองวิกฤตแม่น้ำภาคเหนือผ่านสิ่งที่ผลตรวจน้ำเพียงอย่างเดียวอาจอธิบายได้ไม่ครบ ตั้งแต่ฐานอาหารใต้ท้องน้ำ ความสามารถในการเกิดปลารุ่นใหม่ ไปจนถึงอนาคตของผู้คนที่ยังต้องพึ่งพาสายน้ำเดิม
ความขุ่นที่ยืดเยื้อ อาจพรากอาหารไปก่อนพรากชีวิต
อภินันท์อธิบายว่า แม่น้ำมีความขุ่นตามธรรมชาติได้ โดยเฉพาะในฤดูฝนที่เกิดการชะล้างและพังทลายของหน้าดิน ก่อนที่น้ำจะกลับมาใสขึ้นในฤดูแล้ง แต่หากมีตะกอนเข้าสู่ลำน้ำอย่างต่อเนื่องจากกิจกรรมเปิดหน้าดิน เช่น การทำเหมืองที่จัดการน้ำและตะกอนไม่เหมาะสม ความขุ่นอาจยืดเยื้อจนแม่น้ำขาดช่วงเวลาฟื้นตัวตามวงจรเดิม
ผลกระทบเริ่มจากแสงที่ส่องลงไปถึงพื้นท้องน้ำได้น้อยลง บนก้อนหินในลำธารมีสาหร่ายขนาดเล็กเกาะอยู่ เป็นแหล่งอาหารของสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กและแมลงน้ำ ก่อนส่งต่อพลังงานไปยังปลาในห่วงโซ่อาหาร เมื่อความขุ่นบดบังแสงจนกระทบต่อสาหร่าย ฐานอาหารส่วนนี้ก็อาจลดลงตามไปด้วย
ปลาที่หาอาหารได้ไม่เพียงพออาจเติบโตช้าลง อ่อนแอ และมีโอกาสรอดถึงวัยสืบพันธุ์น้อยลง ความเสียหายจึงไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับปลาที่มีชีวิตอยู่ในขณะนั้น แต่ยังส่งผลต่อจำนวนพ่อแม่พันธุ์และประชากรรุ่นถัดไป
อภินันท์ประเมินว่า หากแม่น้ำขุ่นตลอดทั้งปี อาจเริ่มเห็นจำนวนปลาลดลงอย่างชัดเจนภายในประมาณ 2 ปี และหากแรงกดดันยังดำเนินต่อเนื่อง ปลาบางชนิดอาจหายไปจากพื้นที่หรือเคลื่อนย้ายไปยังลำน้ำส่วนที่มีสภาพเหมาะสมกว่า
นี่คือความสูญเสียที่อาจยังมองไม่เห็นในช่วงแรก แม้แม่น้ำยังมีน้ำไหลและยังจับปลาได้บางส่วน แต่กระบวนการสร้างชีวิตรุ่นใหม่อาจกำลังอ่อนแรงลงแล้ว
เมื่อตะกอนกลบ ‘บ้าน’ และสารปนเปื้อนกระทบการสืบพันธุ์
ตะกอนไม่ได้เพียงบดบังแสง แต่ยังเข้าไปแทรกและทับถมช่องว่างระหว่างก้อนหินใต้ท้องน้ำ ซึ่งเป็นทั้งที่หลบภัยและแหล่งหาอาหารของปลา พื้นแม่น้ำที่มองจากด้านบนอาจดูไม่ต่างจากเดิมมากนัก แต่พื้นที่ที่สิ่งมีชีวิตใช้ดำรงชีวิตอาจค่อยๆ หายไป
อภินันท์มองว่า ปลาในพื้นที่จึงเผชิญแรงกดดันหลายด้านพร้อมกัน ทั้งอาหารที่ลดลง ถิ่นอาศัยที่เปลี่ยนไป และความเสี่ยงจากสารปนเปื้อน เมื่อปลาขนาดเล็กลดจำนวนลง ผลกระทบก็อาจส่งต่อไปยังปลากินเนื้อ รวมถึงนกกินปลา นาก และสัตว์อื่นที่พึ่งพาทรัพยากรจากแม่น้ำ
สำหรับสารปนเปื้อน อภินันท์กล่าวถึงสารหนูและโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว ปรอท และแคดเมียม ในฐานะสารที่ต้องเฝ้าระวังจากกิจกรรมเหมือง โดยอธิบายว่า หากเข้าสู่สิ่งมีชีวิตและถ่ายทอดผ่านการกินกันในห่วงโซ่อาหาร ก็อาจสร้างผลกระทบต่อสัตว์น้ำได้ ขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับ
ความเสียหายที่น่ากังวลไม่ได้จำกัดอยู่ที่การตายเฉียบพลัน แต่รวมถึงความอ่อนแอของร่างกายและความสามารถในการสืบพันธุ์ที่ลดลง หากปลาเผชิญทั้งอาหารไม่เพียงพอและสารปนเปื้อน โอกาสเกิดประชากรรุ่นใหม่ก็อาจถูกกระทบซ้ำเติม
กรณีปลาแค้ที่มีตุ่มหรือแผลตามลำตัวซึ่งปรากฏเป็นข่าว อภินันท์ตั้งข้อสังเกตว่า สภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสมอาจทำให้ปลาอ่อนแอและได้รับผลกระทบจากปรสิตหรือการติดเชื้อได้ง่ายขึ้น จึงควรตรวจสุขภาพภายในของปลาควบคู่กับลักษณะภายนอก
อย่างไรก็ตาม ข้อสังเกตนี้ยังไม่ใช่ผลวินิจฉัยสาเหตุของแผลในปลาที่เป็นข่าว การยืนยันว่าเกี่ยวข้องกับสารปนเปื้อนหรือไม่จำเป็นต้องอาศัยผลตรวจประกอบ ไม่สามารถสรุปจากตุ่มหรือแผลที่มองเห็นเพียงอย่างเดียว
เรารู้ว่าน้ำเปลี่ยนไป แต่ยังนับความสูญเสียได้ไม่ครบ
หากต้องการรู้ว่าแม่น้ำสูญเสียอะไรไปแล้ว จำเป็นต้องมีข้อมูลมากกว่าผลตรวจคุณภาพน้ำ ทั้งจำนวนปลา ชนิดพันธุ์ โครงสร้างประชากร และสภาพถิ่นอาศัยที่สามารถนำมาเปรียบเทียบระหว่างช่วงเวลาได้
อภินันท์ระบุว่า ตนมีข้อมูลเดิมของลุ่มน้ำกกอยู่ส่วนหนึ่ง และกำลังหาโครงการเพื่อสำรวจเพิ่มเติม แต่ยังต้องมีการสำรวจอย่างเป็นระบบเพื่อประเมินความเปลี่ยนแปลงและขอบเขตความเสียหายให้ชัดเจน
อภินันท์เล่าว่า จากการสำรวจของตนในแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกตลอดปีที่ผ่านมา ไม่พบปลาในจุดที่ลงสำรวจ เป็นข้อสังเกตที่สร้างความกังวลต่อสภาพของลำน้ำอย่างมาก อย่างไรก็ดี ข้อมูลดังกล่าวยังต้องพิจารณาขอบเขตพื้นที่ วิธีการ และช่วงเวลาสำรวจประกอบ จึงไม่อาจขยายเป็นข้อสรุปว่าแม่น้ำทั้งสองสายไม่มีปลาเหลืออยู่ตลอดทั้งลำน้ำ
ช่องว่างทางข้อมูลทำให้การตอบคำถามว่าปลาชนิดใดลดลง ชนิดใดหายไป หรือแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำเสียหายเพียงใดยังมีข้อจำกัด และย่อมส่งผลต่อการประเมินในอนาคตด้วยว่า มาตรการฟื้นฟูสามารถทำให้ชีวิตกลับคืนมาได้มากน้อยแค่ไหน
การพบปลาอยู่ในแม่น้ำจึงต้องพิจารณาต่อว่าเป็นปลาชนิดใด ยังมีความหลากหลายเหมือนเดิมหรือไม่ และมีลูกปลารุ่นใหม่เกิดขึ้นทดแทนหรือเปล่า เพราะปลาที่ทนต่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงได้อาจยังอยู่ ขณะที่ชนิดพันธุ์ที่ต้องอาศัยถิ่นอาศัยเฉพาะอาจลดลงหรือหายไปแล้ว
จากสายน้ำสู่พื้นที่ทำกิน
ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับแม่น้ำไม่ได้จบที่การจับปลา น้ำยังเดินทางผ่านฝาย คลองส่งน้ำ และระบบชลประทานไปถึงนาข้าว แปลงผัก บ่อปลา และพื้นที่เลี้ยงสัตว์
อภินันท์เปรียบเครือข่ายกระจายน้ำนี้กับ ‘ก้างปลา’ ที่เชื่อมแม่น้ำสายหลักเข้ากับพื้นที่โดยรอบ ระบบที่เคยช่วยให้ประชาชนเข้าถึงน้ำเพื่อทำการเกษตรได้อย่างทั่วถึง จึงเป็นอีกเส้นทางที่ต้องเฝ้าระวังหากแหล่งน้ำต้นทางมีการปนเปื้อน
การติดตามผลกระทบจึงต้องครอบคลุมจุดที่น้ำถูกนำไปใช้ และตรวจสอบว่ามีสารปนเปื้อนเข้าสู่ดิน พืชผล หรือสัตว์น้ำในระบบการผลิตหรือไม่
ประเด็นที่ต้องติดตามต่อคือเส้นทางจากแหล่งน้ำไปถึงอาหารในแต่ละพื้นที่ เพื่อให้การประเมินความเสี่ยงและการช่วยเหลือประชาชนอยู่บนข้อมูลที่ชัดเจน
ในระดับลุ่มน้ำ อภินันท์เห็นว่า การเฝ้าระวังต้องครอบคลุมความเชื่อมโยงกับแม่น้ำโขงด้วย เพราะหากมีสารปนเปื้อนจากหลายแหล่งไหลเข้าสู่ระบบแม่น้ำเดียวกัน ผลกระทบก็อาจไม่ได้หยุดอยู่เฉพาะพื้นที่ใกล้แหล่งกำเนิด การอยู่ไกลออกไปจึงไม่ควรเป็นเหตุให้ละเลยการตรวจสอบพื้นที่ปลายน้ำ
หยุดมลพิษแล้ว แม่น้ำจะกลับมาเหมือนเดิมหรือไม่
สำหรับอภินันท์ เงื่อนไขสำคัญของการฟื้นฟูคือการควบคุมมลพิษจากแหล่งกำเนิด หากยังมีน้ำเสียและตะกอนไหลลงมาอย่างต่อเนื่อง การแก้ปัญหาที่ปลายน้ำย่อมต้องรับภาระซ้ำ
ผู้ประกอบกิจการเหมืองจึงควรรับผิดชอบต้นทุนการจัดการน้ำและตะกอน มีระบบบำบัดที่เหมาะสม และอยู่ภายใต้การกำกับดูแลที่บังคับใช้ได้จริง เพื่อไม่ให้ภาระตกอยู่กับประชาชนที่อาศัยอยู่ปลายน้ำ
อภินันท์เชื่อมโยงเรื่องนี้กับความต้องการใช้แร่ในเศรษฐกิจปัจจุบัน ตั้งแต่โทรศัพท์มือถือ รถยนต์ไฟฟ้า ไปจนถึงเทคโนโลยีอื่นๆ โดยมองว่า ผู้ได้ประโยชน์จากห่วงโซ่การผลิตควรมีส่วนร่วมรับผิดชอบต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมด้วย
ส่วนแนวทางสร้างฝายหรือสิ่งก่อสร้างดักตะกอน อภินันท์ตั้งข้อกังวลต่อความสามารถในการรองรับปริมาณน้ำและตะกอนที่ไหลเข้ามาอย่างต่อเนื่อง รวมถึงพื้นที่และงบประมาณที่ต้องใช้ในการจัดการ จึงเห็นว่าต้องประเมินความเหมาะสมอย่างรอบด้าน และไม่อาจใช้ทดแทนการควบคุมมลพิษต้นทางได้
แต่แม้หยุดแหล่งกำเนิดได้แล้ว การฟื้นฟูก็ยังไม่จบ เพราะสารปนเปื้อนอาจสะสมอยู่ในดินและตะกอน ขณะที่ถิ่นอาศัยบางส่วนเปลี่ยนสภาพไปแล้ว
บริเวณที่เคยเป็นก้อนหินและช่องว่างสำหรับสัตว์น้ำ หากถูกทรายและตะกอนกลบทับจนพื้นท้องน้ำเปลี่ยนไป ก็อาจไม่สามารถรองรับสิ่งมีชีวิตกลุ่มเดิมได้เหมือนที่ผ่านมา “น้ำที่กลับมาใสจึงยังไม่เพียงพอจะยืนยันว่าระบบนิเวศฟื้นคืนแล้ว”
อย่างไรก็ตาม อภินันท์เห็นว่า โอกาสฟื้นตัวยังมี หากลำน้ำสาขาบางแห่งยังรักษาประชากรปลาพื้นถิ่นไว้ได้ เช่น ลำน้ำฝางและลำธารขนาดเล็กในระบบลุ่มน้ำกก ซึ่งอาจเป็นแหล่งประชากรที่กลับเข้าสู่แม่น้ำสายหลักในอนาคต
เงื่อนไขสำคัญคือ ต้องลดแรงกดดันจากมลพิษ ควบคุมการพังทลายของหน้าดิน และทำให้แม่น้ำสายหลักกลับมามีทั้งคุณภาพน้ำและถิ่นอาศัยที่เหมาะสม มิฉะนั้น แม้ปลาบางส่วนยังรอดอยู่ในลำน้ำสาขา ก็อาจไม่สามารถกลับมาใช้ชีวิตในพื้นที่เดิมได้
ระหว่างรอแม่น้ำฟื้น ผู้คนจะอยู่ต่ออย่างไร
การฟื้นระบบนิเวศอาจต้องใช้เวลา แต่ประชาชนยังต้องใช้น้ำ ผลิตอาหาร และมีรายได้ในทุกวัน
อภินันท์เสนอว่า ระยะเร่งด่วนควรให้ความสำคัญกับการเข้าถึงน้ำสะอาดและอาหารที่ปลอดภัย พร้อมสนับสนุนการผลิตอาหารขนาดเล็กในครัวเรือนที่ใช้น้ำน้อย เช่น การปลูกผักหรือเลี้ยงปลาในระบบที่ควบคุมและนำน้ำกลับมาใช้หมุนเวียนได้ โดยต้องเริ่มจากแหล่งน้ำที่สะอาดและมีการจัดการอย่างเหมาะสม
แนวทางนี้มีเป้าหมายเพื่อลดความเปราะบางด้านปากท้องระหว่างที่การแก้ปัญหาระดับลุ่มน้ำยังต้องดำเนินต่อไป แต่จำเป็นต้องมีการสนับสนุนทั้งแหล่งน้ำ ความรู้ และทรัพยากรที่ประชาชนเข้าถึงได้จริง
ในระยะยาว อภินันท์เสนอให้ศึกษาแหล่งน้ำดิบทางเลือก โดยกล่าวถึงลุ่มน้ำแม่คำสำหรับพื้นที่แม่สาย และลุ่มน้ำลาวสำหรับพื้นที่เมืองเชียงราย แต่ย้ำว่าแต่ละทางเลือกมีข้อจำกัด ทั้งปริมาณน้ำ โครงสร้างพื้นฐาน และความต้องการใช้น้ำของประชาชนในลุ่มน้ำเดิม
สำหรับลุ่มน้ำแม่คำ อภินันท์ประเมินว่า อาจเป็นทางเลือกสำหรับน้ำอุปโภคบริโภค แต่ต้องศึกษาความเพียงพอและระบบจัดส่งน้ำ และอาจไม่สามารถรองรับความต้องการภาคเกษตรทั้งหมด ส่วนลุ่มน้ำลาวมีการใช้น้ำเพื่อการเกษตรอยู่แล้ว การจัดสรรไปยังพื้นที่อื่นจึงต้องคำนึงถึงผลกระทบและความเป็นธรรมต่อผู้ใช้น้ำเดิมด้วย
การพัฒนาแหล่งน้ำสำรองยังต้องผ่านการศึกษา การประเมินผลกระทบ และการก่อสร้าง จึงไม่สามารถตอบโจทย์ได้ทันที การช่วยเหลือระหว่างทางต้องครอบคลุมครัวเรือนที่รายได้ผูกอยู่กับการเกษตรและทรัพยากรจากแม่น้ำ โดยอาจรวมถึงการปรับรูปแบบการผลิตและสร้างอาชีพทางเลือก หากความไม่แน่นอนของแหล่งน้ำยังยืดเยื้อ
“วันนี้ในการแก้ปัญหาของลุ่มน้ำของเชียงราย ผมกำลังมองว่าต้องเปลี่ยนวิธีคิดใหม่หมดเลย การทำการเกษตร การมีชีวิตอยู่รอด การทำอาชีพ” อภินันท์กล่าว
วิกฤตแม่น้ำภาคเหนือจึงทิ้งคำถามที่ต้องติดตามมากกว่าวันที่น้ำจะกลับมาใส ทั้งชนิดพันธุ์ปลาที่ลดลง ถิ่นอาศัยที่ยังเหลืออยู่ ความปลอดภัยของน้ำที่ส่งไปยังพื้นที่ทำกิน และทางเลือกของครัวเรือนที่ยังต้องพึ่งพาสายน้ำ
เพราะเมื่อถึงวันที่สีของน้ำกลับเป็นปกติ สิ่งที่ต้องตรวจสอบต่อคือ ใต้ผิวน้ำนั้นยังมีอาหารให้ปลา มีพื้นที่ให้ลูกปลาเติบโต และมีชีวิตรุ่นใหม่กลับมาแทนที่สิ่งที่สูญเสียไปแล้วหรือไม่

