วันนี้ (15 พฤศจิกายน) สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม สาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง โพสต์จดหมายเปิดผนึกผ่านเฟซบุ๊กถึง ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม, สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เพื่อเรียกร้องให้เร่งแก้ไขปัญหาสารโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งมีต้นตอมาจากการทำเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา และกำลังสั่นคลอนความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย
สืบสกุลระบุถึงเหตุผลในการสื่อสารครั้งนี้ว่า ในวาระที่ ศ.ดร.ยศชนัน มาเชียงรายวันที่ 14-15 พฤศจิกายน 69 แต่ประชาชนไม่รู้จะส่งหนังสือถึงท่านผ่านช่องทางไหน จึงขอใช้พื้นที่ตรงนี้สื่อสารถึงท่าน โดยในจดหมายเปิดผนึกลงวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 สืบสกุลได้แจกแจงข้อเท็จจริงถึง 7 สถานการณ์ผลกระทบในภาคเกษตร ดังนี้
- ผักและผลไม้ 24 ชนิดใน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ปนเปื้อนสารโลหะหนัก: ตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 จนถึงปัจจุบัน ผลการสุ่มตรวจผลผลิตใน ต.ท่าตอน และ ต.แม่อาย ที่ปลูกริมแม่น้ำกกซึ่งมีประวัติน้ำท่วมเป็นประจำ พบพืชผักและผลไม้ 24 ชนิด (อาทิ แตงกวา มะเขือเปราะ บวบ มะม่วง กระเทียม ถั่วฝักยาว มันเทศญี่ปุ่น เสาวรส เอบิว ข่า ข้าวโพดหวาน พริกขี้หนูผลใหญ่ ดอกหอม กะหล่ำดอก กะหล่ำปลี แตงร้าน มะละกอ สับปะรด มะเขือม่วง ส้มสายน้ำผึ้ง มะเขือยาว ผักกาดเขียวปลี และถั่วพุ่ม) มีสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินค่ามาตรฐาน โดยผลผลิตทั้งหมดถูกจำหน่ายทั้งในประเทศและส่งออกไปยังมาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น
- เกษตรกรใช้น้ำปนเปื้อนทำนาข้าว 1 แสนไร่: กรมชลประทานจัดสรรน้ำจากลุ่มน้ำกก สาย และรวก ให้เกษตรกรทำนาปีและนาปรังเนื้อที่รวม 1 แสนไร่ แบ่งเป็นลุ่มน้ำกก 58,723 ไร่ (ครอบคลุม อ.เมือง อ.เวียงชัย อ.เวียงเชียงรุ้ง รวม 9 ตำบล) และลุ่มน้ำสาย-รวก 60,500 ไร่ (ครอบคลุม อ.แม่สาย 5 ตำบล) ซึ่งเกษตรกรกำลังกังวลว่าจะใช้น้ำทำนาปรังในเดือนธันวาคมนี้ได้หรือไม่
- ดินเพาะปลูกและข้าวนาปรังปนเปื้อน: กรมชลประทานตรวจดินและเมล็ดข้าวนาปรังฤดูกาล 2568/2569 (ปลูก ธันวาคม 68 เก็บเกี่ยว พฤษภาคม 69) พบสารหนูและตะกั่วเกินมาตรฐาน โดยลุ่มน้ำกกพบสารหนูในเมล็ดข้าว 7 จาก 20 จุด และสารตะกั่ว 1 จุด ส่วนลุ่มน้ำสาย-รวก พบสารหนูในดิน 11 จาก 20 จุด ในเมล็ดข้าว 16 จาก 20 จุด และสารตะกั่ว 1 จุด
- เกษตรกรถูกกดราคาและระงับการปลูก: พ่อค้ากดราคาสินค้าเพราะกังวลเรื่องสารปนเปื้อน ขณะที่บางพื้นที่ถูกระงับการปลูกพืชเศรษฐกิจส่งออก เช่น ข้าวโพดหวาน และกระเจี๊ยบเขียว
- ผู้บริโภคเสี่ยงรับสารโลหะหนัก: ผลตรวจที่ล่าช้าเกินระยะเก็บเกี่ยวและขาดข้อมูลแหล่งกำเนิดสินค้า ทำให้ผู้บริโภคขาดข้อมูลตัดสินใจและเสี่ยงสะสมสารพิษในร่างกาย
- กรมอนามัยออกคำเตือนการบริโภคปลา: เตือนประชาชนลุ่มน้ำกกและน้ำโขงงดกินเครื่องในปลา สัตว์หน้าดินอย่างกุ้งและหอย รวมถึงงดกินปลาชนิดเดิมซ้ำติดต่อกัน
- จ.เชียงราย ยกระดับเฝ้าระวังคุณภาพแม่น้ำสาย: ประกาศเมื่อวันที่ 25 กันยายน 2569 ให้ประชาชนงดใช้น้ำสายอุปโภคบริโภคโดยตรง ทั้งปรุงอาหาร ผลิตน้ำแข็ง น้ำดื่ม ล้างผัก จับสัตว์น้ำ รวมถึงเลี่ยงใช้ในการเพาะปลูก
ขณะเดียวกัน สืบสกุลได้ชี้ให้เห็นถึง 6 จุดอ่อนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ที่ต้องปรับปรุงด่วน ได้แก่
- ขาด 5 นโยบายและแผนทำงานหลัก (การเฝ้าระวัง, การเยียวยา, การฟื้นฟูดิน, การหาแหล่งน้ำทดแทน และงบประมาณ)
- หน่วยงานระดับกรม (กรมพัฒนาที่ดิน กรมชลประทาน กรมวิชาการเกษตร) ทำงานไร้เป้าหมายชัดเจนและขาดการบูรณาการร่วมกับระดับพื้นที่
- ขาดศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัด ทำให้ต้องส่งตัวอย่างเข้าส่วนกลาง ใช้เวลานาน 1-2 เดือน และต้องรออธิบดีเห็นชอบ ส่งผลให้ข้อมูลล่าช้าจนผลผลิตถูกขายออกสู่ตลาดไปแล้ว
- ขาดการเชื่อมโยงข้อมูลผลการตรวจระหว่างหน่วยงาน ทำให้ทำงานซ้ำซ้อนและขาดเอกภาพ
- ขาดความโปร่งใสในการเปิดเผยข้อมูล มักจัดผลตรวจเป็นชั้นความลับ ทำให้ประชาชนขาดความเชื่อมั่น
- เจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติงานขาดงบประมาณดำเนินการ ต้องแบกรับภาระควักเงินส่วนตัวเป็นค่าเดินทางและขอซื้อผลผลิตเพื่อส่งตรวจ
เพื่อเป็นทางออกของวิกฤตนี้ สืบสกุลได้ยื่น 6 ข้อเสนอแนะ ถึงรัฐมนตรีทั้งสามท่าน ประกอบด้วย
- จัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ: ดึงภาครัฐ วิชาการ ประชาสังคม กลุ่มเกษตรกร และองค์กรผู้บริโภคร่วมกำหนดนโยบาย
- จัดทำแผนแก้ไขปัญหา 5 ด้าน ระยะเวลา 5 ปี: บูรณาการทุกหน่วยงานในกระทรวงเกษตรฯ ให้สอดคล้องกับระยะเฝ้าระวังสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุข
- จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตร (GIS): ผนวกข้อมูลน้ำท่วม ปฏิทินการผลิต และผลตรวจห้องแล็บ เพื่อแบ่งโซนสีเขียว เหลือง แดง สำหรับรับรองความปลอดภัยและฟื้นฟูดิน
- จัดหาแหล่งน้ำสำรองการเกษตร: เร่งหาแหล่งน้ำระยะสั้นสำหรับนาปรัง 1 แสนไร่ ควบคู่กับการส่งเสริมน้ำบาดาลพลังงานแสงอาทิตย์และเร่งสร้างอ่างเก็บน้ำ
- เปิดเผยข้อมูลข่าวสารอย่างโปร่งใส: สร้างระบบข้อมูลกลางให้เกษตรกรและผู้บริโภคเข้าถึงผลตรวจดิน น้ำ ผลผลิต และสัตว์น้ำได้ง่าย
- จัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำ จ.เชียงราย และ จ.เชียงใหม่: เพื่อลดระยะเวลาการตรวจ ให้ทุกฝ่ายมีข้อมูลประกอบการตัดสินใจอย่างทันท่วงที
สืบสกุลทิ้งท้ายในจดหมายว่า “ผมหวังว่าจดหมายเปิดผนึกฉบับนี้จะถึงมือรองนายกรัฐมนตรีผู้รับผิดชอบภาคเหนือ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง และขอให้ท่านพิจารณา เพื่อเป็นประโยชน์ต่อการปกป้องห่วงโซ่สินค้าเกษตร ห่วงโซ่อาหาร อันเป็นหัวใจสำคัญของความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย”

