ราชพัสตราสู่สากล: แฟชั่น การทูต และความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศส บทใหม่

ค่ำคืนหนึ่งปลายเดือนพฤษภาคม กรุงปารีสกำลังเข้าสู่ต้นฤดูร้อน แสงสีอุ่นสะท้อนผิวหินสีครีมของ Musée des Arts Décoratifs พิพิธภัณฑ์ศิลปะการตกแต่งที่ตั้งอยู่ในพื้นที่เดียวกับพระราชวังลูฟวร์ แขกจากแวดวงการเมือง การทูต ศิลปะ วัฒนธรรม และแฟชั่น ค่อยๆ ทยอยเดินขึ้นบันไดหินขนาดใหญ่เข้าสู่โถงหลัก เบื้องหน้าคือชื่อ La Mode en Majesté ที่ส่องแสงอยู่เหนือศีรษะ

 

 
 

 

ภายในห้องจัดแสดง แสงถูกควบคุมให้ตกกระทบฉลองพระองค์ ผ้าไหมไทย และงานหัตถศิลป์แต่ละชิ้นอย่างพอดี ราวกับวัตถุเหล่านี้ไม่ได้ถูกจัดแสดงในฐานะเครื่องแต่งกาย หากเป็นเอกสารประวัติศาสตร์ที่ยังมีชีวิต

 

เมื่อสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา เสด็จขึ้นกล่าวเปิดนิทรรศการ La Mode en Majesté – Royal Thai Dress: From Tradition to Modernity หรือ ‘ราชพัสตราสู่สากล’ ภาพที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่เพียงการเปิดนิทรรศการแฟชั่นไทยในต่างแดน แต่คือช่วงเวลาที่ราชพัสตราไทยเดินเข้าสู่หนึ่งในเวทีวัฒนธรรมที่ทรงอิทธิพลที่สุดของโลก

 

ในเวลาไล่เลี่ยกัน อีกฟากหนึ่งของเมือง ณ Palais de l’Élysée ทำเนียบประธานาธิบดีฝรั่งเศส นายกรัฐมนตรีไทย อนุทิน ชาญวีรกูล กำลังหารือกับประธานาธิบดี Emmanuel Macron ในอีกชุดภาษาหนึ่ง ตั้งแต่การค้าเสรีไทย-สหภาพยุโรป การลงทุนในอุตสาหกรรมแห่งอนาคต ไปจนถึงประเด็นภูมิรัฐศาสตร์ในภูมิภาค

 

สองเหตุการณ์นี้ดูเผินๆ เหมือนเป็นคนละเรื่อง แต่หากมองให้ลึกขึ้น มันอาจกำลังเล่าเรื่องเดียวกัน นั่นคือประเทศไทยกำลังพยายามนิยามความสัมพันธ์กับฝรั่งเศสใหม่ ผ่านทั้งวัฒนธรรม การทูต และเศรษฐกิจ

 

นิทรรศการที่ไม่ได้เป็นแค่งานแฟชั่น

 

 

La Mode en Majesté อาจดูเป็นนิทรรศการเฉลิมฉลองความงามของเครื่องแต่งกายไทยในวาระครบรอบ 170 ปีความสัมพันธ์ทางการทูตไทย-ฝรั่งเศส แต่นั่นคือการอ่านเพียงชั้นแรก เพราะในโลกแฟชั่นระดับสูง ‘สถานที่’ สำคัญไม่แพ้ ‘เนื้อหา’

 

Musée des Arts Décoratifs หรือ MAD ไม่ใช่พิพิธภัณฑ์ธรรมดา หากเป็นหนึ่งในสถาบันด้านศิลปะประยุกต์ การออกแบบ และแฟชั่นที่ทรงอิทธิพลที่สุดของฝรั่งเศส การได้พื้นที่ที่นี่จึงไม่ต่างจากการได้รับตรารับรองเชิงวัฒนธรรมจากโลกแฟชั่นเอง

 

 

สรรพสิทธิ์ ฟุ้งเฟื่องเชวง ภัณฑารักษ์อิสระที่ร่วมทำงานในโครงการนี้ เล่าว่า จุดเริ่มต้นของโครงการไม่ได้ใหญ่ขนาดนี้ ในตอนแรก ทางพิพิธภัณฑ์เสนอพื้นที่ดาดฟ้าให้สำหรับการจัดแสดง ซึ่งเพียงแค่นั้นก็ถือเป็นโอกาสสำคัญแล้ว แต่เมื่อทีมฝรั่งเศสได้เห็นเนื้อหา คอลเลกชัน และศักยภาพของเรื่องเล่าจากฝั่งไทย ข้อเสนอค่อยๆ เปลี่ยน จากดาดฟ้าสู่แกลเลอรีหลัก พื้นที่เดียวกับที่แบรนด์ระดับโลกอย่าง Dior Couture เคยใช้จัดนิทรรศการมาแล้ว

 

 

จากบทสัมภาษณ์พระราชทานพิเศษ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ ทรงเปิดเผยว่า โครงการนี้ใช้เวลาเตรียมงานมากกว่าหนึ่งปี จุดเริ่มต้นมาจากวาระเฉลิมฉลอง 170 ปีความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศส และจากความตั้งพระทัยที่จะนำเสนอวัฒนธรรมไทยในรูปแบบที่ชาวฝรั่งเศสสามารถเข้าถึงได้ ไม่หนักเกินไป แต่มีรสนิยมและความลึกทางประวัติศาสตร์

 

แกนสำคัญของนิทรรศการคือฉลองพระองค์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยเฉพาะช่วงเวลาที่พระองค์ทรงร่วมงานกับ Pierre Balmain ดีไซเนอร์ชั้นสูงของฝรั่งเศส และ Maison Lesage โรงปักระดับตำนานของปารีส

 

 

หนึ่งในหมุดหมายสำคัญคือการได้รับพระบรมราชานุญาตให้นำฉลองพระองค์ของสมเด็จพระพันปีหลวงมาจัดแสดงนอกประเทศไทย ซึ่งถือเป็นครั้งแรก พระองค์หญิงตรัสว่า

 

“ต้องไปขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต จากทูลกระหม่อมพ่อซึ่งก็ลุ้นมาก ๆ เพราะนี่คือครั้งแรกที่นำฉลองพระองค์ของสมเด็จย่ามาจัดแสดงนอกประเทศไทย ซึ่งผลออกมาก็ดีใจมาก เมื่อทูลกระหม่อมพ่อพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้สามารถนำฉลองพระองค์ของสมเด็จย่ามาจัดแสดงที่ปารีสได้”

นิทรรศการรวบรวมวัตถุจัดแสดงเกือบ 200 ชิ้น ตั้งแต่ชุดไทยพระราชนิยม 8 แบบ ฉลองพระองค์โดย Balmain และ Lesage ผ้ายก ผ้ามัดหมี่ เครื่องประดับ ภาพถ่ายประวัติศาสตร์ ไปจนถึงผลงานของนักออกแบบไทยร่วมสมัย

 

ผศ.ดร.อนุชา ทรีคานนท์ ผู้อำนวยการสถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย(องค์การมหาชน) หรือ SACIT หน่วยงานสำคัญที่ร่วมจัดงานนี้ มองว่า จุดสำคัญของนิทรรศการนี้คือการทำให้โลกเห็นว่างานหัตถศิลป์ไทยไม่ใช่เพียงของสวยงามเชิงพื้นบ้าน แต่คือองค์ความรู้ งานฝีมือ และเครื่องมือในการยกระดับงานคราฟต์ไทยจากการเป็นเพียง ‘ของที่ระลึก’ ไปสู่การเป็น ‘ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมระดับหรู’

 

 

ระหว่างการทำงาน คณะผู้จัดยังพบหลักฐานสำคัญในจดหมายผลลัพธ์เหตุแฟชั่นของฝรั่งเศส ทั้งฉลองพระองค์ของสมเด็จพระพันปีหลวงที่อยู่ในทะเบียนของพิพิธภัณฑ์ MAD และกล่องประวัติศาสตร์ที่ Maison Lesage ซึ่งระบุพระนาม “Queen Sirikit” พร้อมงานปักลายพระราชลัญจกรและรูปช้างอันวิจิตร

 

การค้นพบเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงรายละเอียดเบื้องหลังนิทรรศการ หากเป็นหลักฐานว่าแฟชั่นไทยเคยเข้าไปอยู่ในความทรงจำของสถาบันแฟชั่นฝรั่งเศสมานานแล้ว เพียงแต่วันนี้มันถูกนำกลับมาเล่าใหม่ ด้วยบริบทใหม่ และต่อหน้าผู้ชมรุ่นใหม่

 

ราชินีผู้เปลี่ยนแฟชั่นให้เป็นการทูต

 

หากต้องเข้าใจความหมายที่ลึกกว่าของนิทรรศการนี้ เราต้องย้อนกลับไปยังทศวรรษ 1960 ช่วงเวลาที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ เสด็จเยือนยุโรปและสหรัฐอเมริกาเคียงข้างพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9

 

ในเวลานั้น โลกอยู่ท่ามกลางสงครามเย็น ประเทศกำลังพัฒนาหลายแห่งกำลังพยายามนิยามตัวเองต่อสายตาตะวันตก ไทยเองยังไม่ได้เป็นประเทศที่โลกเข้าใจอย่างลึกซึ้ง ภาพจำจำนวนมากยังเป็นภาพของดินแดนเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ห่างไกล แปลกใหม่ และ exotic มากกว่าจะเป็นประเทศสมัยใหม่ที่มีอารยธรรม วัฒนธรรม และศักยภาพของตนเอง

 

 

คำถามสำคัญคือ ประเทศไทยจะปรากฏตัวต่อโลกอย่างไรให้ดูร่วมสมัย โดยไม่สูญเสียรากเหง้า

 

คำตอบหนึ่งคือแฟชั่น และลึกไปกว่านั้นคือการร่วมงานกับ Pierre Balmain

 

การทำงานกับดีไซเนอร์ haute couture ระดับตำนานของฝรั่งเศสไม่ใช่เพียงการเลือกเสื้อผ้าสวยงาม แต่คือการออกแบบภาษาทางการทูตชุดใหม่ให้กับประเทศไทย

 

โครงสร้างเสื้อผ้าแบบตะวันตกทำให้ภาพลักษณ์ของไทยดูร่วมสมัย ขณะที่ผ้าไทย ผ้าไหม และลวดลายพื้นถิ่น ทำให้ไทยยังคงอัตลักษณ์ของตัวเองไว้อย่างสง่างาม

 

พระองค์ทรงใช้แฟชั่นเป็นเครื่องมือสื่อสารว่า ไทยไม่ใช่เพียงประเทศเล็กในเอเชีย แต่เป็นประเทศที่มีรสนิยม มีประวัติศาสตร์ และสามารถสนทนากับโลกสมัยใหม่ได้อย่างเท่าเทียม

 

 

Balmain เคยกล่าวไว้ว่า “A queen’s wardrobe goes with her country’s history.” ตู้เสื้อผ้าของราชินีเดินทางไปพร้อมประวัติศาสตร์ของประเทศ

 

ประโยคนี้อธิบายนิทรรศการที่ปารีสได้อย่างชัดเจน เพราะสิ่งที่ถูกจัดแสดงไม่ใช่แค่เสื้อผ้า แต่คือภาพจำของชาติที่ถูกตัดเย็บขึ้นจากผ้าไหม งานปัก ความทรงจำ และยุทธศาสตร์ทางวัฒนธรรม

 

จากแวร์ซายส์ถึงปารีส ความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนกว่ามิตรภาพ

 

เมื่อเดินเข้ามาห้องแรกของนิทรรศการ ภาพแรกที่ผู้เข้าชมจะได้เห็นคือวีดิทัศน์ประวัติศาสตร์ตั้งแต่ 340 ปีที่แล้ว ยุคคณะทูตสยามในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเดินทางสู่ราชสำนักพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ณ พระราชวังแวร์ซาย ก่อนที่อีกเกือบ 200 ปีต่อมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) จะทรงลงนามสนธิสัญญาทางไมตรี พาณิชย์ และการเดินเรือกับฝรั่งเศสในปี 1856 เปิดบทใหม่ของการแลกเปลี่ยนระหว่างสองอารยธรรม

 

ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศนี้ไม่ได้เป็นเรื่องราวของมิตรภาพอันราบรื่น หากเป็นประวัติศาสตร์ที่ซับซ้อน

 

ปี 1686 คณะราชทูตสยามนำโดยออกพระวิสุทธสุนทร หรือที่รู้จักในชื่อโกษาปาน เดินทางไปยังราชสำนักแวร์ซายส์ ภาพขุนนางสยามในเครื่องแต่งกายอันวิจิตรกลายเป็นที่ตื่นตะลึงในสังคมฝรั่งเศส และเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ทางการทูตที่ถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ยุโรปอย่างชัดเจน

 

 

แต่ความสัมพันธ์นั้นไม่ได้มีเพียงความชื่นชมทางวัฒนธรรม หากแฝงด้วยผลประโยชน์เชิงยุทธศาสตร์ สยามต้องการถ่วงดุลอำนาจยุโรป ส่วนฝรั่งเศสต้องการขยายบทบาทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความใกล้ชิดจึงมาพร้อมความหวาดระแวง และจบลงด้วยความปั่นป่วนทางการเมืองในปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์

 

เมื่อเข้าสู่ศตวรรษที่ 19 ฝรั่งเศสกลับมาในฐานะจักรวรรดิที่ขยายอำนาจในอินโดจีน สยามกลายเป็นรัฐกันชนระหว่างมหาอำนาจอังกฤษและฝรั่งเศส วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ในปี 1893 กลายเป็นบาดแผลสำคัญในความทรงจำของไทย เมื่อฝรั่งเศสนำเรือรบเข้าสู่ปากแม่น้ำเจ้าพระยาและกดดันให้สยามต้องยอมเสียดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง

 

 

จากคณะทูตสยามที่เดินทางไปแวร์ซายส์ สู่ราชพัสตราไทยที่เดินทางกลับมายังปารีส ความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศสจึงไม่ใช่เส้นตรงของมิตรภาพ หากเป็นเรื่องราวของประเทศขนาดกลางที่พยายามหาตำแหน่งของตัวเองท่ามกลางโลกที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ

 

อีกฟากหนึ่งของปารีส

 

ขณะที่ฟากหนึ่งของปารีส ความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศสกำลังถูกพูดถึงด้วยภาษาของเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และภูมิรัฐศาสตร์

 

การหารือระหว่าง นายกรัฐมนตรีไทยกับ ประธานาธิบดีฝรั่งเศสส่งสัญญาณว่า ความสัมพันธ์ในอนาคตไม่ได้จำกัดอยู่ที่วัฒนธรรม แต่กำลังขยายไปสู่การแข่งขันด้านอุตสาหกรรมขั้นสูง ห่วงโซ่อุปทานใหม่ พลังงานทางเลือก อวกาศและการบิน โครงสร้างพื้นฐานด้านปัญญาประดิษฐ์ ดาต้าเซ็นเตอร์ ระบบไฟฟ้าอัจฉริยะ และความมั่นคงไซเบอร์

 

 

ในเวลาเดียวกัน ฝรั่งเศสยังแสดงการสนับสนุนต่อการเจรจาความตกลงการค้าเสรีไทย-สหภาพยุโรป ซึ่งหากสำเร็จ อาจกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของเศรษฐกิจไทยในช่วงที่บริษัทข้ามชาติกำลังปรับโครงสร้างห่วงโซ่อุปทาน และมองหาฐานการลงทุนใหม่ในเอเชีย

 

ภาพดังกล่าวชัดขึ้นเมื่อทีมเศรษฐกิจไทยเข้าหารือกับผู้บริหารระดับสูงของ 5 บริษัทชั้นนำของฝรั่งเศส ได้แก่ Airbus, EssilorLuxottica, Imerys, Thales และ IN Groupe

 

รายชื่อเหล่านี้บอกอะไรบางอย่างอย่างชัดเจน ไทยไม่ได้ไปปารีสเพื่อขายภาพของประเทศต้นทุนต่ำ หรือประเทศปลายทางของการท่องเที่ยวเท่านั้น แต่กำลังพยายามวางตำแหน่งตัวเองใหม่ในฐานะฐานการผลิตขั้นสูง ศูนย์กลางบริการ และหุ้นส่วนเชิงยุทธศาสตร์ของยุโรปในอาเซียน

 

ฝรั่งเศสเป็นหนึ่งในพันธมิตรเศรษฐกิจที่สำคัญ โดยเป็นคู่ค้าอันดับ 4 ของไทยในสหภาพยุโรป ด้วยมูลค่าการค้าราว 1.6 แสนล้านบาทในปี 2568 ตลอด 5 ปีที่ผ่านมา บริษัทฝรั่งเศสยื่นขอรับการส่งเสริมการลงทุนในไทยเกือบ 100 โครงการ มูลค่ารวมกว่า 29,000 ล้านบาท ขณะเดียวกัน ฝรั่งเศสยังเป็นตลาดนักท่องเที่ยวระยะไกลอันดับ 5 ของไทย

 

นี่คือจุดที่วัฒนธรรมและเศรษฐกิจมาบรรจบกัน

 

170 ปีถัดไป

 

เช้าวันถัดมา แสงอาทิตย์ส่องลงบน Musée des Arts Décoratifs ผู้เข้าชมเริ่มต่อคิวรอเข้านิทรรศการ ภาพนี้ดูเหมือนฉากธรรมดาของเมืองที่เต็มไปด้วยพิพิธภัณฑ์ แต่สำหรับไทย มันคือภาพที่มีความหมาย

 

 

ปารีสครั้งนี้อาจดูเหมือนเพียงสัปดาห์แห่งพิธีการ แต่หากมองให้ลึกลงไป มันคือช่วงเวลาที่ไทยกำลังทดลองใช้ทุกเครื่องมือที่มี ทั้งประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม การทูต และเศรษฐกิจ เพื่อกำหนดตำแหน่งของตัวเองใหม่บนเวทีโลก

 

จากโกษาปานสู่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ สู่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ จากแวร์ซายส์สู่ปารีส จากเรือรบสู่ราชพัสตรา และจากแฟชั่นสู่ปัญญาประดิษฐ์ ความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศสกำลังเดินทางเข้าสู่บทใหม่

 

 

“นิทรรศการนี้ไม่ได้โชว์แค่ความงามของฉลองพระองค์ แต่โชว์องค์ความรู้เบื้องหลังทั้งหมด ตั้งแต่วัตถุดิบ งานฝีมือ ไปจนถึงความยากของการสร้างสรรค์ผ้าหนึ่งผืน” สรรพสิทธิ์ ภัณฑารักษ์อิสระที่ร่วมโครงการกล่าว

 

“ความหวังคือให้โลกเห็นว่านี่ไม่ใช่แค่ความงามทางวัฒนธรรม แต่คือทุนทางปัญญาและงานฝีมือที่สามารถต่อยอดไปสู่เศรษฐกิจที่ยั่งยืนได้”

 

ในโลกที่ห่วงโซ่อุปทานกำลังเปลี่ยนเส้นทาง ภูมิรัฐศาสตร์กำลังเปลี่ยนโฉมหน้าการค้าโลก และการแข่งขันดึงดูดเงินทุนรุนแรงขึ้นทุกวัน ความสัมพันธ์ทางการทูตที่ดีเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเท่านั้น

 

คำถามสำคัญคือ ไทยจะเปลี่ยนโมเมนตัมครั้งนี้ให้กลายเป็นการลงทุน การถ่ายทอดเทคโนโลยี และขีดความสามารถทางการแข่งขันระยะยาวได้จริงอย่างไร