ภาพสีจิ้นผิง, โดนัลด์ ทรัมป์ และวลาดิเมียร์ ปูติน นั่งโต๊ะกลมที่รีสอร์ต Kylin Villa ในนครเซินเจิ้น ประเทศจีน เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2026 กลายเป็นหมุดหมายการทูตมหาอำนาจในหน้าประวัติศาสตร์สำคัญที่สะท้อนความจริงของระเบียบความมั่นคงโลกปัจจุบันได้ชัดเจนที่สุด
ประเด็นสำคัญ
- จาก G2 สู่ความสัมพันธ์ G3: จีนกำลังจัดวางสมการมหาอำนาจใหม่?
- ชัยชนะของสีจิ้นผิงและปูติน ในเกมสร้างระเบียบโลกใหม่?
- เซินเจิ้น 2026 จะเป็น Yalta 2.0 หรือไม่?
- การกลับมาของรัสเซีย: ระเบียบความมั่นคงโลกที่ไม่มีมอสโกไม่ได้
- สามก๊ก 2026: เมื่อผลประโยชน์สำคัญกว่ามิตรหรือศัตรู
- โลกหลายขั้วอำนาจ หรือโลกที่มีเพียงสามมหาอำนาจกำหนดชะตากรรม?
- สันติภาพของมหาอำนาจ กับความย้อนแย้งของผู้กำหนดกติกา
- แล้วประเทศไทยอยู่ตรงไหนในสมการสามก๊กยุคใหม่?
ท่ามกลางสงครามในยูเครน ความขัดแย้งในตะวันออกกลาง และการแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจที่กำลังทวีความเข้มข้นในทุกมิติ การประชุมสุดยอดไตรภาคีครั้งแรกระหว่างผู้นำจีน สหรัฐฯ และรัสเซีย ซึ่งจัดขึ้นนอกรอบการประชุมผู้นำเขตเศรษฐกิจเอเปค (APEC) ไม่ได้มีความสำคัญเพียงเพราะเป็นการพบกันของผู้นำสามประเทศที่ทรงอิทธิพลที่สุดในโลกเท่านั้น หากแต่ยังเป็นความพยายามจัดวางความสัมพันธ์ระหว่างมหาอำนาจ ท่ามกลางโจทย์ความมั่นคงยุคใหม่ที่มีความซับซ้อนมากขึ้น
และหากเรามองผ่านวรรมกรรมอิงประวัติศาสตร์จีนเรื่อง ‘สามก๊ก’ เราอาจพบว่า ตรรกะของการแข่งขัน การถ่วงดุล และการเจรจาต่อรองระหว่างมหาอำนาจในวันนี้ ไม่ได้แตกต่างจากประวัติศาสตร์ช่วงหนึ่งเมื่อเกือบสองพันปีก่อนมากนัก
หากก่อนหน้านี้ โลกจับตาความสัมพันธ์แบบ G2 ระหว่างสหรัฐฯ และจีน ในฐานะสองมหาอำนาจทางเศรษฐกิจที่มีอิทธิพลต่อทิศทางโลกมากที่สุด การประชุมที่เซินเจิ้นครั้งนี้ กรอบความสัมพันธ์เชิงยุทธศาสตร์อาจขยับไปสู่ G3 ที่เพิ่มรัสเซียเข้ามาอยู่บนเวทีระหว่างประเทศอีกครั้ง
เป็นการส่งสัญญาณว่า ในสายตาของปักกิ่ง ระเบียบความมั่นคงโลกไม่อาจกำหนดโดยสหรัฐฯ และจีนเพียงสองฝ่าย และรัสเซียยังเป็นหนึ่งในตัวแปรสำคัญที่ไม่อาจถูกตัดออกจากสมการได้
คำถามคือ การประชุมครั้งนี้กำลังเปิดทางไปสู่ระเบียบโลกใหม่ที่มหาอำนาจวางกติกาให้สามารถอยู่ร่วมกันได้ หรือเป็นเพียงการเมืองแบบแบ่งเขตอิทธิพล ที่มีประเทศมหาอำนาจไม่กี่ประเทศเป็นผู้กำหนดชะตากรรมของโลก ในขณะที่ประเทศอื่นๆ ไม่ได้อยู่ในสมการ

จาก G2 สู่ความสัมพันธ์ G3: จีนกำลังจัดวางสมการมหาอำนาจใหม่?
สิ่งที่น่าสนใจของการประชุมสุดยอดที่เซินเจิ้น ไม่ได้อยู่ที่การพบกันระหว่างสีจิ้นผิงกับทรัมป์เพียงอย่างเดียว เพราะความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศยังคงเป็นแกนกลางสำคัญของการแข่งขันทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีโลกอยู่แล้ว แต่เป็นการที่ปูตินได้รับเชิญให้เข้าร่วมโต๊ะเจรจาเดียวกัน และทำให้รัสเซียกลับมาอยู่ในสปอตไลต์โลกอีกครั้ง
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา สหรัฐฯ และพันธมิตรตะวันตกพยายามกดดันและโดดเดี่ยวรัสเซียผ่านมาตรการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจและการทูต ภายหลังรัสเซียเปิดฉากบุกยูเครนในปี 2022 แต่การประชุมครั้งนี้ทำให้เห็นว่า แม้รัสเซียจะเผชิญข้อจำกัดทางเศรษฐกิจและแรงกดดันจากตะวันตก มอสโกก็ยังมีสถานะเป็นหนึ่งในศูนย์กลางอำนาจด้านความมั่นคงโลก โดยจีนให้พื้นที่รัสเซียในการเข้าร่วมออกแถลงการณ์เกี่ยวกับสันติภาพและความมั่นคงระหว่างประเทศ
แถลงการณ์ร่วมนี้ใช้ชื่อว่า China-Russia-U.S. Heads of State Declaration toward Peace ประกอบด้วยสาระสำคัญเกี่ยวกับการปฏิรูปองค์การสหประชาชาติ ความมั่นคงด้านปิโตรเลียม ข้อกังวลเกี่ยวกับการใช้อำนาจของศาลอาญาระหว่างประเทศ และการลดความเสี่ยงจากสงครามนิวเคลียร์
ไฮไลต์อาจเป็นประเด็นสุดท้ายที่ผู้นำทั้งสามยืนยันหลักการว่า “สงครามนิวเคลียร์ไม่อาจมีผู้ชนะ และจะต้องไม่มีวันเกิดขึ้น”
แม้แถลงการณ์จะยังไม่ได้กำหนดกลไกหรือมาตรการที่ชัดเจนในการดำเนินการตามข้อผูกพันเหล่านี้ แต่สาระสำคัญอยู่ที่การยอมรับว่า ความมั่นคงระหว่างประเทศจำเป็นต้องอาศัยการเจรจาระหว่างมหาอำนาจทั้งสามนี้
จีน สหรัฐฯ และรัสเซียเป็นสมาชิกถาวรของคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ ต่างมีสิทธิยับยั้ง (Veto) และเป็นสามประเทศที่ครอบครองอาวุธนิวเคลียร์จำนวนมากที่สุดในโลก
ปฏิเสธไม่ได้ว่า หากมหาอำนาจทั้งสามสามารถตกลงกันในประเด็นสำคัญได้ โอกาสที่จะลดความเสี่ยงของความขัดแย้งระดับโลกย่อมมีเพิ่มขึ้น แต่หากความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสามเข้าสู่ภาวะเผชิญหน้า ผลกระทบก็อาจลามไปไกลกว่าพรมแดนของประเทศคู่ขัดแย้งและสะเทือนไปทั้งโลก
อย่างไรก็ตาม การประชุมไตรภาคีครั้งนี้จัดขึ้นสำเร็จได้เป็นเพราะตัวทรัมป์เองก็มีความนิยมชมชอบในตัวสีจิ้นผิงและปูติน ซึ่งหากเป็นประธานาธิบดีสหรัฐฯ คนอื่นหลังจากนี้ก็อาจไม่เกิดกรอบเจรจา G3 ที่จะใช้เป็นกลไกพูดคุยและสร้างผลลัพธ์ที่กำหนดทิศทางความมั่นคงของโลกในอนาคตได้อย่างต่อเนื่อง
กระนั้นก็ดี สิ่งที่เกิดขึ้นอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการยอมรับว่า ระเบียบความมั่นคงโลกไม่สามารถบริหารจัดการได้ด้วยความสัมพันธ์แบบทวิภาคีระหว่างวอชิงตันกับปักกิ่งเพียงอย่างเดียวเท่านั้น

ชัยชนะของสีจิ้นผิงและปูติน ในเกมสร้างระเบียบโลกใหม่?
เวทีนี้ยังอาจมองเป็นชัยชนะทางยุทธศาสตร์ของจีนและรัสเซียด้วย เพราะช่วยสร้างความชอบธรรมให้กับวิสัยทัศน์ของสีและปูตินที่ต้องการเปลี่ยนผ่านระเบียบโลกจากโครงสร้างที่สหรัฐฯ มีอำนาจนำไปสู่ระเบียบโลกหลายขั้วอำนาจ
ในบทวิเคราะห์ของซิโมน แมคคาร์ธี จาก CNN หัวข้อ For Xi and Putin, the Trump trilateral was a win for a new world order มองว่า การประชุมไตรภาคีครั้งนี้ ทรัมป์ได้โอกาสสร้างภาพความสำเร็จทางการทูต โดยเฉพาะภายหลังจากที่พรรครีพับลิกันของเขาพ่ายแพ้อย่างราบคาบในการเลือกตั้งกลางเทอมของสหรัฐฯ จนสูญเสียเสียงข้างมากทั้งในสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา
แม้ผลการประชุมจะมีเพียงข้อตกลงที่ใช้ถ้อยคำกว้างๆ และไม่ได้ลงรายละเอียดเกี่ยวกับความร่วมมือที่จะเกิดขึ้นหลังจากนี้ แต่การที่ทรัมป์ยอมรับสีจิ้นผิงและปูตินในฐานะผู้นำที่สามารถร่วมกันกำหนดอนาคตความมั่นคงโลกได้ เป็นสิ่งที่จีนและรัสเซียอยากเห็นมานาน
และการที่ผู้นำสหรัฐฯ เรียกสีและปูตินว่า ‘เพื่อน’ ก็ถือเป็นสัญลักษณ์ที่สะท้อนการเปลี่ยนผ่านของโลกไปสู่ระบบหลายขั้วอำนาจ ซึ่งนับเป็นการขยับก้าวใหญ่อีกก้าว หากมองย้อนเหตุการณ์การเยือนรัสเซียของสีจิ้นผิงเมื่อปี 2023 ซึ่งในตอนนั้นสีบอกกับปูตินว่า จีนและรัสเซียควรร่วมกันผลักดันการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างอำนาจที่ไม่เคยเกิดขึ้นในรอบ 100 ปี
โมเดลความสัมพันธ์ใหม่ที่จีนพยายามผลักดันตั้งอยู่บนหลักการเคารพซึ่งกันและกัน การอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ความร่วมมือที่ทุกฝ่ายได้ประโยชน์ และการแก้ไขปัญหาผ่านการเจรจา แต่แมคคาร์ธีชี้ว่า จีนแฝงความต้องการให้สหรัฐฯ ยอมรับผลประโยชน์ระดับแกนกลางของจีนและการไม่แทรกแซงสิ่งที่ปักกิ่งถือเป็นกิจการภายในประเทศ ซึ่งรวมถึงประเด็นไต้หวัน
นอกเหนือจากจุดยืนของจีนที่คัดค้านอิหร่านครอบครองอาวุธนิวเคลียร์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ทรัมป์ปรารถนาจากปักกิ่งแล้ว ดูเหมือนทรัมป์จะไม่ได้ประโยชน์อะไรจากเวทีนี้มากนัก ขณะเดียวกันการไปร่วมประชุมและประกาศแถลงการณ์ร่วมของทรัมป์ครั้งนี้ยังถือเป็นการยอมแนวคิดที่เรียกว่า Civilizational Values หรือคุณค่าทางอารยธรรม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวิสัยทัศน์ที่สีและปูตินมีร่วมกัน โดยแนวคิดนี้ต้องการให้แต่ละประเทศมีอิสระในการกำหนดระบบการเมืองและคุณค่าของตนเอง โดยไม่ถูกกดดันจากมาตรฐานด้านสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพทางการเมืองที่ตะวันตกเชิดชู
ดังนั้นระเบียบโลกใหม่ที่กำหนดโดยมหาอำนาจอาจเปิดพื้นที่ให้รัฐบาลอำนาจนิยมสร้างกติกาภายในประเทศได้มากขึ้น โดยไม่ต้องเผชิญแรงกดดันจากภายนอก
สีจิ้นผิงและปูตินต่างตระหนักว่า การเมืองภายในสหรัฐฯ กำลังเปลี่ยนแปลง โดยสภาคองเกรสชุดใหม่จะเริ่มทำหน้าที่ในเดือนมกราคม ปี 2027 และสหรัฐฯ จะมีการเลือกตั้งประธานาธิบดีอีกครั้งในปี 2028 ก่อนเริ่มวาระใหม่ในปี 2029 ซึ่งการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจทำให้นโยบายต่างประเทศของวอชิงตันเปลี่ยนไป ดังนั้นสีและปูตินจึงประเมินว่า ในอนาคตอาจไม่มีประธานาธิบดีสหรัฐฯ ที่เปิดรับข้อเสนอและผลประโยชน์ของทั้งสองประเทศมากเท่ากับทรัมป์อีก ดังนั้นทั้งจีนและรัสเซียจึงใช้ช่วงเวลานี้เร่งผลักดันแนวคิดระเบียบโลกใหม่ให้คืบหน้าไปให้มากที่สุด ซึ่งก็ถือว่าประสบความสำเร็จ
เซินเจิ้น 2026 จะเป็น Yalta 2.0 หรือไม่?
ภาพการพบกันของผู้นำสามมหาอำนาจที่เซินเจิ้นถูกยกให้เป็น Yalta 2.0 เพราะชวนให้นึกถึงการประชุมยัลตา (Yalta Conference) เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ปี 1945 ซึ่งแฟรงกลิน ดี. โรสเวลต์ ประธานาธิบดีสหรัฐฯ, วินสตัน เชอร์ชิลล์ นายกรัฐมนตรีอังกฤษ และโจเซฟ สตาลิน ผู้นำสหภาพโซเวียต ร่วมกันหารือเกี่ยวกับระเบียบโลกภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ซึ่งรวมถึงการกำหนดโครงสร้างอำนาจหลังสงคราม การจัดการเยอรมนี อนาคตของยุโรปตะวันออก และการวางรากฐานขององค์การสหประชาชาติ

ยัลตาจึงเป็นตัวอย่างสำคัญของการที่มหาอำนาจเจรจากันเพื่อกำหนดอนาคตของระเบียบระหว่างประเทศ การประชุมที่เซินเจิ้นในปี 2026 ก็อาจถูกมองผ่านกรอบเดียวกันได้ แม้บริบทจะแตกต่างกันอย่างมาก
เพราะโลกในวันนี้ไม่ได้กำลังเข้าสู่ช่วงสิ้นสุดสงครามโลกครั้งใหญ่ แต่กำลังเผชิญกับความขัดแย้งหลายพื้นที่ที่เชื่อมโยงกัน ทั้งสงครามยูเครน สงครามในตะวันออกกลาง ความตึงเครียดในช่องแคบไต้หวัน และการแข่งขันด้านเทคโนโลยีและอาวุธนิวเคลียร์
การประชุมไตรภาคีจึงอาจเป็นความพยายามค้นหากติกาใหม่สำหรับการอยู่ร่วมกันของมหาอำนาจ มากกว่าการร่วมกันกำหนดระเบียบโลกหลังสงครามดังเช่นในปี 1945
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าเซินเจิ้นเป็นยัลตาครั้งใหม่แล้วหรือยัง แต่เป็นคำถามว่า การประชุมครั้งนี้จะพัฒนาไปสู่กระบวนการเจรจาที่สามารถกำหนดกติกาความมั่นคงระหว่างมหาอำนาจได้จริงหรือไม่
และที่สำคัญไม่แพ้กันคือ กติกาเหล่านั้นจะตั้งอยู่บนหลักการเคารพอธิปไตยและความเสมอภาคของรัฐ หรือจะกลายเป็นการแบ่งเขตอิทธิพลระหว่างมหาอำนาจเหมือนที่เคยเกิดขึ้นในประวัติศาสตร์
การกลับมาของรัสเซีย: ระเบียบความมั่นคงโลกที่ไม่มีมอสโกไม่ได้
หนึ่งในนัยสำคัญที่สุดของการประชุมครั้งนี้ คือการตอกย้ำว่ารัสเซียยังคงเป็นตัวแปรที่ขาดไม่ได้ในสมการความมั่นคงระหว่างประเทศ
แม้สหรัฐฯ และยุโรปจะพยายามลดบทบาทรัสเซียภายหลังสงครามยูเครน แต่ความเป็นจริงทางภูมิรัฐศาสตร์กลับสะท้อนว่า การสร้างระบบความมั่นคงที่ยั่งยืนโดยไม่มีรัสเซียเข้ามาเกี่ยวข้องนั้น เป็นเรื่องยากอย่างยิ่ง
สงครามยูเครนเป็นตัวอย่างชัดเจนที่สุด เพราะรัสเซียเป็นผู้เปิดฉากรุกรานและเป็นคู่ขัดแย้งโดยตรง การยุติสงครามจึงจำเป็นต้องอาศัยการตัดสินใจของมอสโก
ผลกระทบของสงครามนี้ยังขยายไปถึงความมั่นคงด้านพลังงานและอาหารโลก ทั้งจากการเปลี่ยนแปลงเส้นทางการค้าพลังงาน การคว่ำบาตร และความเสี่ยงต่อการส่งออกธัญพืชและปุ๋ย
ในตะวันออกกลาง รัสเซียยังเป็นอีกหนึ่งตัวแปรสำคัญผ่านความสัมพันธ์กับอิหร่าน ทั้งด้านการทูต ความมั่นคง และความร่วมมือทางทหาร แม้มอสโกจะไม่ได้เป็นคู่สงครามโดยตรงกับสหรัฐฯ ในความขัดแย้งอิหร่านก็ตาม
ขณะที่ในระดับยุทธศาสตร์ รัสเซียยังเป็นมหาอำนาจนิวเคลียร์ที่มีจำนวนหัวรบทำลายล้างสูงมากเป็นอันดับต้นๆ ของโลก และเป็นหนึ่งในประเทศที่การตัดสินใจด้านความมั่นคงสามารถส่งผลต่อเสถียรภาพของยุโรปและระบบโลกได้โดยตรง
ประเด็นนี้สอดคล้องกับความเห็นของ เจฟฟรีย์ แซคส์ นักเศรษฐศาสตร์และนักวิเคราะห์นโยบายการต่างประเทศชาวอเมริกัน ซึ่งเขียนบทความเรื่อง Europe Has Two Security Architectures, and Has Chosen the Wrong One เผยแพร่เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2026
แซคส์มมองว่า ความผิดพลาดสำคัญของยุโรปในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา คือการเลือกสถาปัตยกรรมความมั่นคงที่ตั้งอยู่บนการรักษาความเหนือกว่าทางทหารของตะวันตกเหนือรัสเซีย แทนที่จะสร้างระบบความมั่นคงที่ทุกประเทศสามารถอยู่ร่วมกันได้
เขาเปรียบเทียบสถาปัตยกรรมความมั่นคงสองรูปแบบ ได้แก่ NATO ซึ่งเป็นพันธมิตรทางทหารที่นำโดยสหรัฐฯ กับองค์การเพื่อความมั่นคงและความร่วมมือในยุโรป (OSCE) ซึ่งมีสมาชิกครอบคลุมทั้งประเทศตะวันตกและรัสเซีย
ในมุมมองของแซคส์ ระบบความมั่นคงที่ยั่งยืนควรตั้งอยู่บนหลักการ Indivisible Security หรือความมั่นคงที่ไม่อาจแบ่งแยกได้ กล่าวคือ ไม่มีประเทศใดควรเสริมสร้างความมั่นคงของตนเองด้วยการทำให้ประเทศอื่นรู้สึกไม่มั่นคง ซึ่งการที่เกิดสงครามในยูเครนขึ้น เขามองว่าเป็นเพราะ NATO พยายามขยายสมาชิกจนล้ำเส้นแดงความมั่นคงของรัสเซีย
แซคส์ยังเสนอให้ยุโรปกลับไปใช้กรอบความร่วมมือที่มีรัสเซียอยู่ในสมการ ผ่าน OSCE ทั้งการควบคุมอาวุธ การจำกัดการวางกำลังทหารหรือตั้งฐานทัพใกล้ชายแดน และการเคารพอธิปไตยของกันและกัน
อย่างไรก็ตาม ข้อวิเคราะห์ของแซคส์เป็นมุมมองที่มีข้อถกเถียง โดยเฉพาะประเด็นสาเหตุของสงครามยูเครนและบทบาทของ NATO เพราะประเทศยุโรปตะวันออกจำนวนมากต่างมองว่าการเข้าร่วม NATO เป็นการใช้สิทธิอธิปไตยเพื่อป้องกันตนเองจากภัยคุกคามของรัสเซีย ไม่ใข่เพียงเครื่องมือขยายอำนาจของตะวันตก ขณะเดียวกัน หลักการความมั่นคงที่ไม่อาจแบ่งแยกได้ก็ไม่ควรถูกใช้เป็นเหตุผลรองรับการใช้กำลังละเมิดอธิปไตยของประเทศเพื่อนบ้านดังเช่นการใช้กำลังบุกยูเครนของรัสเซีย
ถึงกระนั้น ข้อเสนอของแซคส์ทำให้โจทย์สำคัญกลับมาอยู่ในความสนใจอีกครั้งในการประชุมที่เซินเจิ้น นั่นคือ โลกจะสร้างสถาปัตยกรรมความมั่นคงที่มหาอำนาจสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างไร โดยไม่จำเป็นต้องสร้างความมั่นคงของฝ่ายหนึ่งบนความไม่มั่นคงของอีกฝ่าย

สามก๊ก 2026: เมื่อผลประโยชน์สำคัญกว่ามิตรหรือศัตรู
หากมองผ่านวรรณกรรมสามก๊ก (三国演义) ความสัมพันธ์ระหว่างจีน สหรัฐฯ และรัสเซียในปัจจุบันมีความคล้ายคลึงกับการแข่งขันระหว่างวุยก๊ก (魏), จ๊กก๊ก (蜀) และง่อก๊ก (吴) ในแง่ของการรักษาดุลอำนาจ การสร้างพันธมิตร และการปรับยุทธศาสตร์ตามสถานการณ์
ในสามก๊ก ไม่มีฝ่ายใดสามารถดำรงอยู่ได้โดยไม่คำนึงถึงกำลังและความสัมพันธ์ของอีกสองฝ่าย
วุยก๊กมีความได้เปรียบด้านประชากร ทรัพยากร และกำลังทหาร จ๊กก๊กมีข้อจำกัดด้านทรัพยากรแต่สามารถใช้ภูมิศาสตร์และพันธมิตรเพื่อรักษาสถานะ ส่วนง่อก๊กมีความได้เปรียบทางภูมิศาสตร์และเศรษฐกิจ พร้อมใช้การทูตเพื่อรักษาสมดุลระหว่างมหาอำนาจ
หากเปรียบเทียบในเชิงโครงสร้าง สหรัฐฯ มีลักษณะคล้ายวุยก๊กในฐานะมหาอำนาจที่มีศักยภาพโดยรวมแข็งแกร่ง มีเครือข่ายพันธมิตรทั่วโลก อิทธิพลทางการเงิน เทคโนโลยี และกำลังทหารที่สามารถปฏิบัติการได้ในหลายภูมิภาค
จีนมีลักษณะบางอย่างคล้ายง่อก๊ก ในแง่การมีฐานเศรษฐกิจและภูมิศาสตร์เชิงยุทธศาสตร์สำคัญ แต่จีนในปัจจุบันมีขนาดเศรษฐกิจและความทะเยอทะยานทางยุทธศาสตร์ที่ทำให้สามารถเป็นคู่แข่งโดยตรงกับสหรัฐฯ ได้ จึงไม่อาจเทียบกับง่อก๊กแบบตรงๆ ได้
ส่วนรัสเซียมีลักษณะคล้ายจ๊กก๊กในแง่การมีฐานเศรษฐกิจเล็กกว่าอีกสองฝ่าย แต่ยังสามารถรักษาบทบาทผ่านกำลังทหาร ทรัพยากรพลังงาน ภูมิศาสตร์ และความสัมพันธ์กับพันธมิตร
อย่างไรก็ตาม หากเปลี่ยนเกณฑ์การเปรียบเทียบไปเน้นความทะเยอทะยานในการท้าทายและเปลี่ยนดุลอำนาจ จีนก็อาจถูกมองเป็นจ๊กก๊กที่กำลังขยายอำนาจ ขณะที่สหรัฐฯ อาจเปรียบเป็นวุยก๊กที่มีฐานอำนาจ ทรัพยากร และกำลังทหารเข้มแข็ง
แต่บทความนี้เน้นการเปรียบเทียบสามก๊กเพื่อทำความเข้าใจในตรรกะของความสัมพันธ์และยุทธศาสตร์ถ่วงดุลระหว่างมหาอำนาจ มากกว่าการจับคู่ผู้นำแต่ละประเทศกับตัวละครในวรรณกรรม ซึ่งไม่มีทางตรง 100%
หนึ่งในยุทธศาสตร์สำคัญของสามก๊กคือ 联吴抗曹 (เหลียนอู๋คั่งเฉา) หรือการจับมือกับง่อก๊กในยุคฮั่นตะวันออกเพื่อต่อต้านโจโฉ ซึ่งสะท้อนการที่จ๊กก๊กของเล่าปี่และง่อก๊กของซุนกวนยอมพักความขัดแย้งระหว่างกัน เพื่อรับมือกับฝ่ายที่มีอำนาจเหนือกว่าในเวลานั้น ซึ่งก็คือวุยก๊กของโจโฉ
ความสัมพันธ์จีน-รัสเซียในปัจจุบันก็มีลักษณะบางส่วนเช่นนั้น เพราะทั้งสองประเทศต่างมีแรงจูงใจที่จะร่วมมือกันเพื่อถ่วงดุลอิทธิพลของสหรัฐฯ แม้จะไม่ได้มีผลประโยชน์ตรงกันทุกเรื่องก็ตาม
ขณะที่สหรัฐฯ ภายใต้ทรัมป์ก็อาจกำลังพยายามใช้ยุทธศาสตร์การทูตสามเส้า หรือ Triangular Diplomacy เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองกับทั้งสองประเทศ
แนวคิดนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ เพราะในปี 1972 ประธานาธิบดีริชาร์ด นิกสัน และเฮนรี คิสซิงเจอร์ เคยใช้การเปิดความสัมพันธ์กับจีนเพื่อถ่วงดุลสหภาพโซเวียตในช่วงสงครามเย็น
แต่สถานการณ์ในวันนี้กลับด้านจากอดีต เพราะจีนกับรัสเซียมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันมากขึ้น การที่ทรัมป์พยายามฟื้นฟูความสัมพันธ์กับปูตินจึงทำให้เกิดคำถามว่า สหรัฐฯ กำลังพยายามใช้ยุทธศาสตร์ Reverse Kissinger หรือดึงรัสเซียออกห่างจากจีน เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองกับปักกิ่งหรือไม่
อย่างไรก็ตาม การทำเช่นนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะความสัมพันธ์จีน-รัสเซียในปัจจุบันมีผลประโยชน์ด้านพลังงาน เศรษฐกิจ และความมั่นคงเชื่อมโยงกันอย่างลึกซึ้ง
ในอีกด้านหนึ่ง จีนเองก็มีแรงจูงใจที่จะรักษาความสัมพันธ์กับทั้งสหรัฐฯ และรัสเซีย โดยไม่จำเป็นต้องเลือกฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งอย่างเด็ดขาด
หากใช้ภาษาสามก๊ก นี่คือเกมที่แต่ละฝ่ายพยายามรักษาความสัมพันธ์กับอีกสองฝ่ายในระดับที่เอื้อต่อผลประโยชน์ของตนเอง ขณะเดียวกันก็ป้องกันไม่ให้ฝ่ายตรงข้ามรวมกำลังกันจนเกิดความเสียเปรียบทางยุทธศาสตร์
แต่ความแตกต่างสำคัญจากสามก๊กในอดีตคือ โลกปัจจุบันมีความเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีอย่างลึกซึ้ง และการมีอาวุธนิวเคลียร์ทำให้สงครามโดยตรงระหว่างมหาอำนาจมีต้นทุนสูงเกินกว่าที่ฝ่ายใดจะประเมินได้
ดังนั้น การแข่งขันในสามก๊กยุคใหม่จึงไม่ได้มีเป้าหมายเพียงการเอาชนะอีกฝ่ายในสนามรบ แต่เป็นการต่อรองเพื่อกำหนดกติกาที่ทำให้ตนเองสามารถรักษาและขยายอำนาจได้ในระยะยาว
โลกหลายขั้วอำนาจ หรือโลกที่มีเพียงสามมหาอำนาจกำหนดชะตากรรม?
อีกหนึ่งภาพสะท้อนสำคัญของการประชุมเซินเจิ้น คือความย้อนแย้งระหว่างแนวคิดโลกหลายขั้วอำนาจ (Multipolar World) กับความเป็นจริงที่มหาอำนาจเพียงไม่กี่ประเทศยังคงมีอิทธิพลอย่างสูงต่อทิศทางความมั่นคงโลก
ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เรามักได้ยินแนวคิดว่า โลกกำลังเปลี่ยนผ่านจากระเบียบที่สหรัฐฯ เป็นมหาอำนาจนำ ไปสู่ระบบหลายขั้วที่มีจีน อินเดีย รัสเซีย สหภาพยุโรป และประเทศมหาอำนาจระดับกลางเข้ามามีบทบาทมากขึ้น
แต่ภาพการประชุมไตรภาคีที่แทบจะขโมยซีนเวทีการประชุมสุดยอด APEC ที่มีผู้นำกว่า 20 ชีวิตจาก 21 เขตเศรษฐกิจนั้น กลับชวนให้ตั้งคำถามว่า ในประเด็นความมั่นคงระดับยุทธศาสตร์ โลกมีมหาอำนาจที่สามารถกำหนดทิศทางได้จริงเพียงกี่ประเทศ
หากพิจารณาศักยภาพของแต่ละฝ่าย จะพบว่าทั้งสามประเทศมีทรัพยากรอำนาจที่แตกต่างกัน
สหรัฐฯ ยังคงเป็นมหาอำนาจที่มีเครือข่ายพันธมิตรทางทหารกว้างขวางที่สุดในโลก มีความสามารถในการส่งกำลังทหารข้ามภูมิภาค ระบบการเงินที่เชื่อมโยงกับบทบาทของเงินดอลลาร์ และความได้เปรียบด้านเทคโนโลยีขั้นสูง
จีนเป็นมหาอำนาจด้านการผลิตและการค้า มีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อุปทานเทคโนโลยีโลก โครงสร้างพื้นฐาน และอุตสาหกรรมการผลิต โดยเฉพาะการผลิตสินค้าที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสีเขียว นอกจากนี้จีนยังขยายขีดความสามารถทางทหารอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในอินโด-แปซิฟิก
รัสเซียแม้มีเศรษฐกิจเล็กกว่าสหรัฐฯ และจีน แต่ยังเป็นมหาอำนาจด้านอาวุธนิวเคลียร์ พลังงาน ทรัพยากรธรรมชาติ และมีอิทธิพลทางทหารต่อความมั่นคงของยุโรปและยูเรเซีย
เมื่อรวมศักยภาพเหล่านี้เข้าด้วยกัน จะเห็นว่าทั้งสามประเทศมีอำนาจในการสร้างผลกระทบต่อระบบความมั่นคงโลกอย่างมหาศาล
แต่การยอมรับอิทธิพลของทั้งสามประเทศไม่ได้หมายความว่า ประเทศอื่นไม่มีความสำคัญ
สหภาพยุโรปยังเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจและการกำหนดมาตรฐานระหว่างประเทศ อินเดียมีบทบาทเพิ่มขึ้นทั้งด้านเศรษฐกิจ ประชากร และภูมิรัฐศาสตร์ ญี่ปุ่นมีความสำคัญต่อเทคโนโลยีและความมั่นคงในเอเชียตะวันออก ขณะที่อาเซียนยังมีบทบาทในฐานะเวทีความร่วมมือระดับภูมิภาค นอกจากนี้ยังเป็นตลาดและที่ตั้งซัพพลายเชนทางเทคโนโลยีที่สำคัญในยุคที่การแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์มีความเข้มข้น
อย่างไรก็ตาม ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการใช้อาวุธนิวเคลียร์ การเผชิญหน้าทางทหารระหว่างมหาอำนาจ หรือการกำหนดดุลอำนาจระดับโลก จีน สหรัฐฯ และรัสเซียยังมีน้ำหนักที่ประเทศอื่นไม่สามารถทดแทนได้ทั้งหมด
จึงอาจกล่าวได้ว่า โลกกำลังมีหลายขั้วอำนาจในทางเศรษฐกิจและการเมือง แต่ในบางมิติของความมั่นคงเชิงยุทธศาสตร์ อำนาจยังคงกระจุกตัวอยู่กับมหาอำนาจเพียงไม่กี่ประเทศ
คำถามที่ตามมาคือ หากมหาอำนาจทั้งสามสามารถเจรจาตกลงกันได้ ประเทศอื่นจะมีพื้นที่ในการกำหนดกติกาเหล่านั้นมากน้อยเพียงใด เพราะสันติภาพที่มหาอำนาจตกลงกันได้ อาจไม่ได้หมายถึงสันติภาพที่เป็นธรรมสำหรับทุกประเทศเสมอไป
สันติภาพของมหาอำนาจ กับความย้อนแย้งของผู้กำหนดกติกา
แม้แถลงการณ์ร่วมที่เซินเจิ้นจะใช้ชื่อว่า Declaration toward Peace หรือแถลงการณ์มุ่งสู่สันติภาพ แต่สิ่งที่น่าตั้งคำถามคือ ทั้งสามประเทศต่างมีบทบาทในความขัดแย้งระหว่างประเทศที่กำลังดำเนินอยู่ หรือมีประเด็นด้านความมั่นคงที่อาจนำไปสู่ความขัดแย้งในอนาคต
สหรัฐฯ ภายใต้ทรัมป์กำลังเผชิญคำถามจากการใช้กำลังทางทหารต่ออิหร่านร่วมกับอิสราเอล ซึ่งนำไปสู่สงครามและความไม่มั่นคงในตะวันออกกลาง รวมถึงผลกระทบต่อเส้นทางขนส่งพลังงานโลก
แม้วอชิงตันจะอธิบายปฏิบัติการทางทหารผ่านเหตุผลด้านภัยคุกคามและความมั่นคง แต่การใช้กำลังก็ทำให้เกิดข้อถกเถียงเกี่ยวกับความชอบธรรม กฎหมายระหว่างประเทศ และผลกระทบต่อพลเรือน
ขณะที่รัสเซียยังคงทำสงครามในยูเครน ซึ่งเป็นการใช้กำลังละเมิดอธิปไตยและบูรณภาพแห่งดินแดนของรัฐอื่น และเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของความไม่มั่นคงในยุโรป
ส่วนจีน แม้ไม่ได้อยู่ในภาวะสงครามโดยตรงกับไต้หวัน แต่ยังคงสงวนสิทธิในการใช้กำลังเพื่อบรรลุเป้าหมายการรวมชาติ ขณะที่การขยายขีดความสามารถทางทหารและกิจกรรมทางทหารรอบไต้หวันสร้างความกังวลต่อเสถียรภาพในภูมิภาค
ความย้อนแย้งจึงอยู่ที่ว่า มหาอำนาจทั้งสามต่างประกาศเจตนารมณ์ในการรักษาสันติภาพ ขณะที่นโยบายและการกระทำของแต่ละประเทศกลับเป็นส่วนหนึ่งของโจทย์ความมั่นคงที่โลกกำลังเผชิญ
นอกจากนี้ แถลงการณ์ร่วมยังมีประเด็นที่น่าจับตา คือการไม่ยอมรับอำนาจศาลอาญาระหว่างประเทศ (ICC) และองค์กรที่คล้ายคลึงกัน โดยสหรัฐฯ จีน และรัสเซียต่างไม่ได้เป็นรัฐภาคีธรรมนูญกรุงโรม ซึ่งเป็นสนธิสัญญาจัดตั้ง ICC ขณะที่ศาลอาญาระหว่างประเทศเคยออกหมายจับปูตินในคดีที่เกี่ยวข้องกับการส่งตัวเด็กจากยูเครนไปรัสเซียอย่างผิดกฎหมาย โดยมอสโกปฏิเสธข้อกล่าวหาและไม่ยอมรับเขตอำนาจของศาล
การที่ผู้นำทั้งสามเห็นพ้องกันในประเด็นนี้จึงชวนให้ตั้งคำถามว่า พวกเขากำลังพยายามกำหนดขอบเขตของกฎหมายระหว่างประเทศใหม่หรือไม่ โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างอธิปไตยของรัฐ ความคุ้มกันของผู้นำ และความรับผิดชอบต่ออาชญากรรมระหว่างประเทศ
หากมหาอำนาจสามารถกำหนดกติกาและข้อยกเว้นให้กับตนเองได้มากกว่าประเทศอื่น ระเบียบโลกใหม่ที่กำลังถูกพูดถึงก็อาจไม่ได้ตั้งอยู่บนหลักความเสมอภาคของรัฐอย่างแท้จริง

แล้วประเทศไทยอยู่ตรงไหนในสมการสามก๊กยุคใหม่?
สำหรับประเทศไทย การประชุมไตรภาคีที่เซินเจิ้นอาจเป็นอีกหนึ่งสัญญาณว่า โลกกำลังเข้าสู่ยุคที่ความสัมพันธ์ระหว่างมหาอำนาจมีความซับซ้อนมากขึ้น และไม่สามารถแบ่งออกเป็นฝ่ายมิตรหรือศัตรูได้อย่างชัดเจน
ไทยมีความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจอย่างใกล้ชิดกับจีน มีความร่วมมือด้านความมั่นคงและการทหารมายาวนานกับสหรัฐฯ และยังมีความสัมพันธ์ทางการทูต เศรษฐกิจ และพลังงานกับรัสเซีย
การเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างสามประเทศจึงส่งผลต่อผลประโยชน์ของไทยโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นการค้า การลงทุน ห่วงโซ่อุปทาน เทคโนโลยี พลังงาน และความมั่นคงในภูมิภาค
แต่โจทย์สำคัญของไทยอาจไม่ใช่การตัดสินใจว่าจะเลือกอยู่กับมหาอำนาจฝ่ายใด หากเป็นการสร้างความสามารถในการกำหนดทิศทางนโยบายของตนเอง ท่ามกลางการแข่งขันที่อาจทวีความเข้มข้นขึ้น
ในเชิงภูมิรัฐศาสตร์ ไทยจำเป็นต้องรักษาความสัมพันธ์กับทุกฝ่ายโดยไม่ปล่อยให้การพึ่งพาประเทศใดประเทศหนึ่งกลายเป็นข้อจำกัดต่อการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์
ในเชิงเศรษฐกิจ ไทยต้องเพิ่มความสามารถในการแข่งขันและกระจายความเสี่ยงของห่วงโซ่อุปทาน โดยเฉพาะในอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีขั้นสูง พลังงาน และความมั่นคงทางเศรษฐกิจ
ขณะที่ในเชิงการทูต ไทยและอาเซียนควรมีบทบาทในการสนับสนุนระบบความมั่นคงที่เปิดพื้นที่ให้ประเทศขนาดกลางและขนาดเล็กมีส่วนร่วม ไม่ใช่ปล่อยให้มหาอำนาจเพียงไม่กี่ประเทศเป็นผู้กำหนดกติกาทั้งหมด
เพราะแม้ไทยจะไม่สามารถกำหนดทิศทางการแข่งขันระหว่างจีน สหรัฐฯ และรัสเซียได้โดยตรง แต่ก็ยังสามารถสร้างอำนาจต่อรองผ่านความร่วมมือระดับภูมิภาค การทูตพหุภาคี และการพัฒนาขีดความสามารถภายในประเทศ
บทเรียนจากสามก๊กจึงอาจไม่ใช่การเลือกว่าจะอยู่กับวุยก๊ก จ๊กก๊ก หรือง่อก๊ก แต่เป็นการเข้าใจว่า ดุลอำนาจเปลี่ยนแปลงได้เสมอ และประเทศที่ต้องการรักษาความมีอิสระทางยุทธศาสตร์จำเป็นต้องรู้เท่าทันทั้งโอกาส ข้อจำกัด และอำนาจต่อรองของตนเอง

