เลือกตั้ง 2569 : รวมปัญหาเลือกตั้ง-ประชามตินอกประเทศ: อุปสรรคและความเสี่ยง ‘เสียงตกน้ำ’

ขณะที่คนไทยกำลังนับถอยหลังสู่วันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 เพื่อทำหน้าที่พลเมืองในคูหาเลือกตั้ง สส. และออกเสียงประชามติ แต่สำหรับพลเมืองไทยที่อยู่ในต่างประเทศนั้น ภารกิจดังกล่าวได้เริ่มขึ้น และกำลังจะสิ้นสุดลงแล้ว

คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ร่วมกับกระทรวงการต่างประเทศ ได้ประสานงานกับสถานเอกอัครราชทูตรวมถึงสถานกงสุลในแต่ละประเทศ เพื่อเปิดให้ประชาชนชาวไทยในประเทศต่างๆ ลงทะเบียนขอใช้สิทธิเลือกตั้ง สส. และออกเสียงประชามตินอกราชอาณาจักร ระหว่างวันที่ 20 ธันวาคม 2568 ถึง 5 มกราคม 2569 โดยได้กำหนดช่วงเวลาการลงคะแนน (ส่วนใหญ่ผ่านทางไปรษณีย์) ในช่วงกลางเดือนมกราคม 2569 เพื่อให้บัตรถูกส่งกลับมานับคะแนนที่ประเทศไทยได้ทันเวลา

แสวง บุญมี เลขาธิการคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.)

ภาพ: ศวิตา พูลเสถียร

อย่างไรก็ตาม ตลอดช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมา ได้ปรากฏเสียงร้องเรียนและวิพากษ์วิจารณ์ทั่วโลกออนไลน์จากคนไทยในต่างประเทศ ที่ประสบปัญหาในการใช้สิทธิ นำมาสู่ความกังวลว่าเสียงของพวกเขาจะ ‘ตกน้ำ’ หรือไม่ถูกนับเป็นคะแนน ขณะเดียวกัน หลายปัญหาก็ได้รับการแก้ไขจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอย่างทันท่วงที

THE STANDARD สำรวจความเห็นจากคนไทยในต่างประเทศ เพื่อสรุปเป็นภาพรวมของอุปสรรคสารพัดรูปแบบ เพื่อเป็นทั้งกรณีศึกษา และสะท้อนปัญหาเพื่อนำไปสู่การแก้ไขต่อไป

เอกสารชี้แจงคลาดเคลื่อน

ด่านแรกที่ผู้ใช้สิทธิในต่างแดนพบปัญหา มาจากเอกสารชี้แจงที่ส่งมาจากสถานเอกอัครราชทูต หรือสถานกงสุลใหญ่ ซึ่งมีบางส่วนพบว่า มีข้อมูลที่คลาดเคลื่อนและเสี่ยงให้เข้าใจผิด เช่น ผู้ใช้สิทธิบางรายจากประเทศไต้หวันที่ระบุว่า เอกสารรายละเอียดที่ส่งไปรษณีย์จากสำนักงานการค้าและเศรษฐกิจไทย (ไทเป) ที่ระบุสีของบัตรเลือกตั้ง สส. ทั้ง 2 แบบ สลับกัน โดยที่ถูกต้องคือ บัตรเลือกตั้ง สส. แบบแบ่งเขต คือบัตรสีเขียว และบัตรเลือกตั้ง สส. แบบบัญชีรายชื่อ คือบัตรสีชมพู

อย่างไรก็ตาม สำนักงานการค้าและเศรษฐกิจไทย (ไทเป) ได้ออกมาชี้แจงอย่างรวดเร็ว พร้อมแจ้งเวียนเอกสารที่แก้ไขให้ถูกต้องไปยังผู้มีสิทธิเลือกตั้งทางอีเมลแล้ว

บัตรเลือกตั้ง-บัตรออกเสียง ไม่ครบถ้วน

ปัญหาอีกรูปแบบหนึ่งมีการรายงานจากคนไทยในกรุงลอนดอน สหราชอาณาจักร ว่าหลายๆ คนได้รับเอกสารไม่ครบถ้วน โดยส่วนมากได้รับเฉพาะบัตรเลือกตั้ง สส. 2 ใบ แต่ไม่ได้รับบัตรออกเสียงประชามติด้วย ซึ่งได้มีการชี้แจงว่า อาจเป็นไปได้ทั้งการจัดส่งตกหล่น หรือผู้ใช้สิทธิฯ ไม่ทราบว่าต้องลงทะเบียนการออกเสียงประชามติ ‘แยกกับ’ การลงทะเบียนใช้สิทธิเลือกตั้ง ทำให้มีเพียงบัตรเลือกตั้ง สส. ที่ถูกจัดส่งมา

ขณะที่สถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงลอนดอน ได้ประชาสัมพันธ์ช่องทาง Line Official ID: @647hpjea สำหรับติดต่อ กรณีได้รับเอกสาร บัตรเลือกตั้ง สส. หรือบัตรออกเสียงประชามติไม่ครบถ้วน โดยแนบสำเนาหลักฐานการลงทะเบียนเพื่อให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบ

อย่างไรก็ตาม พบรายงานว่า ปัญหาการได้รับเอกสารหรือบัตรเลือกตั้ง และบัตรออกเสียงไม่ครบถ้วนลักษณะนี้ ก็เกิดขึ้นในบางประเทศเช่นกัน อย่างตุรกี หรือสวีเดน

จัดส่งบัตรล่าช้า มีปัญหาข้อมูลที่อยู่

สำหรับประเทศฝรั่งเศส พบความเห็นของผู้มาใช้สิทธิเป็นจำนวนมากว่า จนถึงขณะนี้ยังไม่ได้รับบัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติทางไปรษณีย์เลย ซึ่งสถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงปารีส ได้ประกาศว่าจะเริ่มจัดส่งเอกสารดังกล่าวตั้งแต่ 19 มกราคม 2569 เป็นต้นไป และกำหนดให้ผู้ใช้สิทธิเลือกตั้งส่งบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติกลับคืนยังสถานเอกอัครราชทูตฯ ภายใน 30 มกราคม 2569 เพื่อจะได้เตรียมจัดส่งบัตรเลือกตั้งกลับไทยได้ตามกำหนด

ทว่าจนถึงปัจจุบัน หรือช่วงวันที่ 23-24 มกราคม ยังมีผู้ใช้สิทธิฯ ในฝรั่งเศสหลายคนแจ้งว่า ยังไม่ได้รับเอกสารดังกล่าวทางไปรษณีย์ ทำให้กังวลว่า หากได้รับบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติล่าช้า จะทำให้ส่งกลับคืนไปไม่ทันวันที่ 30 มกราคม และคะแนนเสียงของตนเองอาจไม่ถูกนับ

ต่อมา สถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงปารีส ได้ประกาศรายชื่อบุคคล ซึ่งคาดว่ายังไม่ได้รับเอกสารทางไปรษณีย์ หรือมีปัญหาเรื่องข้อมูลที่อยู่ ซึ่งอาจมีความผิดพลาดหรือไม่ชัด ให้ติดต่อกลับมายังสถานเอกอัครราชทูตฯ โดยด่วนที่สุด จากการติดตามล่าสุดพบว่า มีการประกาศออกไปราว 31 รายชื่อ

ปัญหาในลักษณะเดียวกันนี้ยังมีรายงานว่าเกิดขึ้นในประเทศเกาหลีใต้เช่นเดียวกัน ล่าสุดเมื่อวันที่ 22 มกราคม 2569 สถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงโซล ได้แจ้งรายชื่อผู้ใช้สิทธิฯ ประมาณ 42 รายชื่อ ให้ติดต่อสถานเอกอัครราชทูตฯ โดยด่วนที่สุด เพราะใส่ที่อยู่ไม่ชัดเจนหรือไม่ครบถ้วน หรือสถานเอกอัครราชทูตฯ ไม่สามารถติดต่อบุคคลดังกล่าวได้

การสาธิตการขนส่งบัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติ

ล่วงหน้าและนอกราชอาณาจักร

ที่ไปรษณีย์ไทย สำนักงานใหญ่

ภาพ: ศวิตา พูลเสถียร

ส่งบัตรคืนสถานทูตฯ แต่ไปไม่ถึง?

แม้ว่าบางคนจะได้ใช้สิทธิกาบัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติเสร็จสิ้นแล้ว แต่ไม่วายมีปัญหาอีกรูปแบบตามมา คือการส่งบัตรเหล่านั้นกลับไปยังสถานทูตฯ หรือสถานกงสุลใหญ่ให้ทันตามกำหนดเวลา

กรณีที่ปรากฏเป็นข่าวคือ กุลธิดา รุ่งเรืองเกียรติ ผู้อำนวยการมูลนิธิคณะก้าวหน้า ได้เปิดเผยว่า มีผู้ใช้สิทธิฯ ในนครนิวยอร์กหลายคนประสบปัญหาว่า จดหมายตอบรับ (Prepaid Envelope) ที่หรือสถานกงสุลใหญ่ ณ นครนิวยอร์ก จัดเตรียมไว้สำหรับส่งบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติคืน ถูกตีกลับโดยไปรษณีย์ท้องถิ่น (USPS) เนื่องจากรูปแบบรหัส (Code) ใช้ไม่ได้

ผลที่ตามมาคือ ผู้ใช้สิทธฯ บางคนตัดสินใจใช้บริการขนส่งเอกชนส่งบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติคืน โดยจ่ายค่าบริการเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดส่งแบบด่วนพิเศษที่ต้องมีค่าใช้จ่ายเพิ่ม เนื่องจากห่วงว่าหากส่งกลับคืนไม่ทันจะทำให้คะแนนเสียงของตนเองไม่ถูกนับ หรือกระทั่งบางคนก็เลือกจะเดินทางไปส่งคืนที่สถานกงสุลใหญ่ฯ ด้วยตนเองเพื่อให้เกิดความมั่นใจ

กระทั่งวันที่ 22 มกราคม 2569 สถานกงสุลใหญ่ ณ นครนิวยอร์ก ชี้แจงว่า ไม่ได้นิ่งนอนใจในกรณีดังกล่าว และได้ติดต่อประสานงานกับ USPS แล้ว พบว่าเป็นข้อขัดข้องทางเทคนิคของ USPS จึงยังไม่ได้นำส่งซองไปรษณีย์ให้สถานกงสุลใหญ่ฯ ซึ่งกำลังอยู่ระหว่างการแก้ไข

ขั้นตอนต่อจากนี้ มีอะไรอีกบ้างที่น่ากังวล?

หลังจากความวุ่นวายในขั้นตอนต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับผู้ใช้สิทธิฯ จบลงแล้ว แต่ภารกิจนำส่งคะแนนเสียงยังไม่จบ เพราะเหลือขั้นตอนสำคัญคือการ ‘นับคะแนน’ กฎหมายกำหนดไว้ว่า คะแนนในบัตรเลือกตั้ง สส. ทุกใบจะต้องนับที่หน่วยเลือกตั้งในประเทศไทยเท่านั้น ทำให้บัตรเลือกตั้งจากแต่ละประเทศต้องถูกส่งกลับมาถึงประเทศไทย ให้ทันก่อนเวลาปิดหีบ หรือภายใน 17.00 น. ของวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ตามเวลาประเทศไทย

และเมื่อบัตรเลือกตั้งเดินทางมาถึงไทยแล้ว เป็นหน้าที่ของ บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด ซึ่งได้รับมอบหมายจาก กกต. ให้ดำเนินการคัดแยกบัตรเลือกตั้งจากต่างประเทศออกไปตามจังหวัดต่างๆ ก่อนส่งเข้าไปดำเนินการนับคะแนนที่หน่วยเลือกตั้งทั้ง 400 เขต ทั่วประเทศไทย ซึ่งไปรษณีย์ไทยได้เตรียมรถขนส่งกว่า 600 เที่ยว พร้อมระดมกำลังเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อพร้อมรองรับต่อภารกิจ

ขั้นตอนนี้ถูกจับตามองเป็นอย่างมาก เพราะความกังวลของประชาชนว่าจะเกิดเหตุซ้ำรอยการเลือกตั้ง สส. ปี 2562 กรณีบัตรเลือกตั้งจากนิวซีแลนด์มาถึงล่าช้าจนกลายเป็นบัตรเสียไปราว 1,500 ใบ ซึ่งยังเป็นบทเรียนให้ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง เพื่อดำเนินการให้ราบรื่น และป้องกันปัจจัยเสี่ยงที่เกินควบคุม เช่น การขนส่งล่าช้าเพราะสภาพอากาศ

บัตรเลือกตั้ง สส. บัตรออกเสียงประชามติ

และวัสดุอุปกรณ์สำหรับการเลือกตั้งล่วงหน้า

และนอกราชอาณาจักร

ภาพ: ศวิตา พูลเสถียร

ต่างจากบัตรออกเสียงประชามติ ที่กฎหมายเปิดช่องให้สามารถนับคะแนนนอกราชอาณาจักรได้ จึงเป็นหน้าที่ของสถานเอกอัครราชทูต, สถานกงสุลใหญ่ และสำนักงานเศรษฐกิจและการค้า ในประเทศนั้นๆ ดำเนินการนับคะแนนเอง คำถามที่ตามมาจึงเป็นเรื่อง ‘ความโปร่งใส’ เพราะการนับคะแนนในลักษณะนี้จะแตกต่างจากการนับคะแนนหน้าหน่วยเลือกตั้งที่ประเทศไทย ซึ่งมีประชาชนจำนวนมากเป็นผู้ร่วมสังเกตการณ์

ด้วยเหตุนี้พลเมืองไทยในต่างแดนจึงควรรักษาสิทธิในการตรวจสอบ ด้วยการติดตามจากสถานทูตฯ หรือสถานกงสุลในสถานที่ซึ่งตนเองใช้สิทธิ ว่าเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าร่วมสังเกตการณ์การนับคะแนนการออกเสียงประชามติได้หรือไม่ เช่น สถานกงสุลใหญ่ ณ นครชิคาโก ที่เชิญคนไทยร่วมลงทะเบียนเข้าสังเกตการณ์การนับคะแนน ซึ่งเนื่องจากข้อจำกัดด้านสถานที่ จึงจำกัดจำนวนที่ 30 คนแรกซึ่งลงทะเบียนเท่านั้น โดยจะถ่ายทอดสดการนับคะแนนทางเฟซบุ๊กให้ติดตามอีกทางหนึ่งด้วย

ทั้งหมดทั้งมวลนี้ล้วนตอกย้ำว่า ตลอดเส้นทางกว่าคะแนนเสียงจากต่างแดนจะถูกนับ ล้วนเต็มไปด้วยความคลุมเครือและอุปสรรค หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องพึงระมัดระวังอย่างถึงที่สุด เช่นเดียวกับประชาชนที่ต้องรักษาสิทธิของตนเอง ทั้งในการลงคะแนน และร่วมตรวจสอบในทุกกระบวนการขั้นตอน เพื่อให้ผลการเลือกตั้งและการออกเสียงประชามติสามารถสะท้อนเจตนารมณ์ของคนไทยอย่างแท้จริง ไม่ว่าจะอยู่ในหรือนอกราชอาณาจักรก็ตาม