หากติดตามข่าวสารเรื่องน้ำมันรายงานว่าราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกปรับตัวลดลง แต่เมื่อเราขับรถไปยังปั๊มน้ำมัน เรากลับพบราคาหน้าปั๊มในไทยกลับไม่ได้ลดลงแบบทันที ทำให้เกิดข้อสงสัยว่า ในเมื่อต้นทุนถูกลงแล้วทำไมผู้บริโภคถึงไม่ได้ซื้อของถูกทันที?
ความสงสัยนี้มักถูกตั้งคำถามไปที่โรงกลั่นน้ำมัน ซึ่งเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างราคาพลังงาน วันนี้เราจะมาทำความเข้าใจโครงสร้างและกระบวนการภายในโรงกลั่นน้ำมัน เพื่อทำความเข้าใจเรื่องราคาน้ำมันอย่างเป็นระบบ
โรงกลั่นน้ำมันทำหน้าที่อะไรบ้าง?
โรงกลั่นน้ำมัน คืออุตสาหกรรมแปรรูปขนาดใหญ่ที่ต้องนำเข้าน้ำมันดิบมาผ่านกระบวนการความร้อนเพื่อกลั่นแยกส่วนเป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ การจัดหาวัตถุดิบต้องวางแผนล่วงหน้า เพื่อให้สามารถกลั่นได้อย่างต่อเนื่อง
กระบวนการนี้เองที่สร้าง Time Lag หรือความเหลื่อมล้ำทางเวลา ประเทศไทยพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันดิบจากต่างประเทศกว่า 90% โดยเฉพาะจากตะวันออกกลาง กว่าน้ำมันดิบหนึ่งล็อตจะผ่านการเจรจาตกลงราคา จัดหาเรือบรรทุกน้ำมันดิบขนาดใหญ่เดินทางข้ามมหาสมุทรและขนถ่ายเข้าสู่ถังเก็บสำรอง จึงต้องสั่งซื้อน้ำมันดิบล่วงหน้า 1-2 เดือน
วิกฤตความขัดแย้งในตะวันออกกลางช่วง มี.ค. – เม.ย. 2569 ทำให้ตลาดน้ำมันดิบตึงตัว โรงกลั่นไทยจึงเร่งจัดหาน้ำมันท่ามกลางอำนาจต่อรองผู้ขายที่สูงขึ้นเพื่อรับมือความเสี่ยงขาดแคลนพลังงาน ส่งผลให้ต้นทุนน้ำมันดิบสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญในช่วงเวลาดังกล่าว โดยต้นทุนเพิ่มเติมเหล่านี้มาจาก
1. Crude Premium เป็นส่วนต่างราคาน้ำมันดิบอ้างอิงกับราคาซื้อขายจริง เป็นราคาจ่ายจริงที่ขึ้นลงไม่คงที่ อาจจะเป็นบวก (Premium) หรือเป็นลบ (Discount) ก็ได้ ขึ้นอยู่กับ
- คุณภาพน้ำมันดิบ หากน้ำมันดิบชนิดนั้นกลั่นแล้วได้ผลิตภัณฑ์ราคาสูงอย่าง เบนซิน หรือ ดีเซล ในสัดส่วนที่มาก ค่า Premium จะสูงกว่าน้ำมันดิบที่ให้ผลิตภัณฑ์ราคาต่ำอย่างน้ำมันเตา
- ความต้องการน้ำมันในตลาดโลก ถ้าภาวะปกติราคาอาจนิ่ง แต่ในสภาวะสงครามที่มีความต้องการสูง ค่า Premium จะพุ่งสูงขึ้น
2. ค่าขนส่งและค่าประกันภัย โดยผลกระทบจากสภาวะสงคราม เมื่อเกิดความขัดแย้งระดับโลก เส้นทางการเดินเรือกลายเป็นพื้นที่เสี่ยงภัย สิ่งที่ตามมาคือ
- ค่าระวางเรือ โดยในช่วงสงครามที่เรือขาดแคลน ค่าขนส่งอาจปรับตัวเพิ่มขึ้น
- ค่าประกันภัย บริษัทประกันภัยจะเดินทางขนส่งโดยหลีกเลี่ยงพื้นที่เสี่ยง ทำให้เบี้ยประกันการขนส่งผ่านพื้นที่สงครามอาจพุ่งสูงขึ้นมาก
- ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน เช่น ค่าเชื้อเพลิง เบี้ยเสี่ยงภัย เป็นต้น
นอกจากต้นทุนภายนอกแล้ว ภายในโรงกลั่นเองยังมีค่าใช้จ่ายที่ต้องเพิ่มเติมที่ต้องคำนวณก่อนจะเกิดกำไรสุทธิ เช่น
- ค่าพลังงานและสาธารณูปโภค เช่น ค่าเชื้อเพลิง ค่าไฟฟ้า และค่าน้ำ
- ค่าการบำรุงรักษาและบุคลากร เช่น ค่าซ่อมบำรุงตามรอบระยะเวลา และค่าแรงพนักงาน
- ค่าใช้จ่ายทางการเงิน เช่น ค่าเสื่อมราคาจากการลงทุนเครื่องจักร ดอกเบี้ยเงินกู้ และภาษีที่ต้องนำส่งรัฐ
ในทางปฏิบัติ น้ำมันดิบที่เข้าสู่โรงกลั่นในช่วงเดือนพฤษภาคม 2569 โรงกลั่นจัดหาและซื้อมาในช่วง 2 เดือนก่อนหน้า ซึ่งเป็นช่วงที่ราคายังคงอยู่ในระดับสูงมากจากวิกฤตที่ผ่านมา หรืออีกนัยหนึ่ง โรงกลั่นได้จ่ายเงินซื้อวัตถุดิบเหล่านี้ในราคาที่รวมพรีเมียมสูงสุดจากผลกระทบของวิกฤตก่อนหน้านั่นเอง
กลไกราคาที่ทำให้ราคาน้ำมันอาจไม่ปรับลดลงได้ทันที
น้ำมันดิบราคาแพงที่แบกรับต้นทุนพรีเมียมจากเมื่อ 2 เดือนก่อนเดินทางมาถึงหอกลั่น แต่สถานการณ์ความตึงเครียดของโลกคลี่คลายลง ส่งผลให้ราคาน้ำมันสำเร็จรูปในตลาดโลก ณ วันปัจจุบันปรับตัวลดลงอย่างรวดเร็ว
ราคาขายผลิตภัณฑ์หน้าโรงกลั่นจะต้องใช้กลไกบังคับให้ต้องตั้งราคาขายอิงตามสภาวะตลาดโลกในวันที่จำหน่าย (Market-Based Pricing)
สิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อต้องนำวัตถุดิบต้นทุนสูงมาผลิตเพื่อขายในราคาตลาดที่ต่ำลง สถานการณ์ลักษณะนี้เรียกว่าการขาดทุนจากสต็อก (Stock Loss) ซึ่งเป็นหนึ่งในความเสี่ยงของธุรกิจโรงกลั่น ขณะเดียวกันก็เป็นช่วงที่ผู้บริโภคมักตั้งคำถามต่อการปรับตัวของราคาขายปลีก
นี่เป็นหนึ่งในเหตุผลที่ราคาน้ำมันอาจไม่สามารถปรับลดลงได้ทันที เพราะต้นทุนและราคาขายไม่ได้เกิดขึ้นในเส้นเวลาเดียวกัน น้ำมันดิบล็อตที่ตลาดโลกชี้ว่าราคาถูกในช่วงเวลาหนึ่งจะเดินทางมาถึงและกลายเป็นผลิตภัณฑ์พร้อมขาย ก็ต้องใช้เวลาดำเนินการไปอีก 1-2 เดือนข้างหน้า
ในช่วงรอยต่อของความเหลื่อมล้ำด้านเวลานี้ อุตสาหกรรมโรงกลั่นจะเดินเครื่องผลิตในจังหวะที่ส่วนต่างกำไร หรือค่าการกลั่นหดตัวอย่างมีนัยสำคัญ และในบางช่วงเวลาอาจทำให้ค่าการกลั่นลดลงจนอยู่ในระดับต่ำ หรือในบางกรณีอาจติดลบได้
ทำไมต้องอ้างอิงราคาน้ำมันจากตลาดสิงคโปร์?
ราคาน้ำมันในไทยอ้างอิงกับราคากลางตลาดสิงคโปร์ (MOPS) ซึ่งเป็นศูนย์กลางการซื้อขายน้ำมันที่สำคัญในเอเชีย และถูกใช้เป็น Benchmark ในหลายประเทศ เนื่องจากสามารถสะท้อนอุปสงค์และอุปทานของภูมิภาคได้
หลักการที่ใช้คือราคาเสมอภาคการนำเข้าและส่งออก ซึ่งช่วยป้องกันความไม่สมดุลในตลาด ในทางทฤษฎี หากราคาภายในประเทศต่ำกว่าตลาดโลกมาก อาจเกิดแรงจูงใจในการส่งออกหรือทำกำไรจากส่วนต่างราคา ซึ่งในบางกรณีอาจกระทบต่อปริมาณน้ำมันในประเทศ
การกำหนดราคาอ้างอิงกับ MOPS มุมหนึ่งถูกมองว่าเป็นแนวทางที่ใช้เพื่อรักษาเสถียรภาพของตลาดพลังงานโดยรวม แม้ว่าบางครั้งอาจทำให้ราคาน้ำมันในประเทศปรับลดลงไม่รวดเร็ว กรณีที่ปล่อยให้ราคาต่ำกว่าความเป็นจริงมากเกินไป ประเทศไทยจะต้องนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปในราคาตลาดโลกที่สูงกว่า นี่จึงเป็นอีกเหตุผลในมุมหนึ่งที่เลือกใช้แนวทางนี้
ข้อสังเกตสำคัญกับการเป็นธุรกิจแบบวัฏจักรของโรงกลั่น
ข้อสังเกตจากข้อมูลทำให้เห็นได้ว่า โรงกลั่นน้ำมันเป็นธุรกิจแบบวัฏจักร ซึ่งเห็นได้จากโครงสร้างรายได้และพิจารณากลไกตลาดโลกที่มีความผันผวนสูง
ผลประกอบการโรงกลั่นขึ้นอยู่กับราคาน้ำมันโลก ช่วงที่ราคาเป็นขาขึ้นจากความต้องการสูงหรือวิกฤต โรงกลั่นจะได้กำไรจากสต็อก (Stock Gain) เนื่องจากนำวัตถุดิบราคาถูกเดิมมาขายในราคาสูงขึ้นในปัจจุบัน แต่เมื่อวัฏจักรกลับกัน ที่ราคาน้ำมันล่วงหน้าปรับตัวลดลงและถูกกว่าราคาปัจจุบัน ถือเป็นความท้าทายต่ออุตสาหกรรม
โรงกลั่นหยุดผลิตได้หรือไม่?
หากทิศทางของราคาน้ำมันล่วงหน้า (Future Curve) ลดต่ำลง โรงกลั่นย่อมทราบดีว่าการเดินเครื่องผลิตต่อไปอาจนำไปสู่การบันทึกตัวเลขขาดทุนจากสต็อก อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจว่าจะเดินเครื่องต่อหรือหยุดพัก ถูกผูกมัดด้วยเงื่อนไขเชิงโครงสร้างของอุตสาหกรรมและกลไกการกำกับดูแล
ดังนั้น ในเหตุการณ์ในการลดกำลังการผลิตอย่างกะทันหันไม่เพียงกระทบต่อห่วงโซ่อุปทาน แต่ยังเสี่ยงต่อการผิดเงื่อนไขการรักษาระดับน้ำมันสำรองทางกฎหมายที่ภาครัฐกำหนดไว้เพื่อป้องกันภาวะขาดแคลน
โรงกลั่นยังคงต้องเดินเครื่องอย่างสูง เนื่องจากข้อจำกัดด้านเทคนิค สัญญาทางการค้า และกรอบการกำกับดูแลของภาครัฐ ให้ระบบพลังงานดำเนินต่อไปได้โดยไม่เกิดภาวะชะงักงัน
อย่างไรก็ตาม โครงสร้างราคาน้ำมันไม่ได้ขึ้นอยู่กับโรงกลั่นเพียงส่วนเดียว แต่ยังรวมถึงภาษี กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง และค่าการตลาดในส่วนปลายน้ำ ซึ่งล้วนมีผลต่อราคาที่ผู้บริโภคจ่ายหน้าปั๊มเช่นกัน
