Energy Shock: สงครามไกลตัวที่กำลังเปิดแผลเศรษฐกิจไทย

สงครามสหรัฐฯ-อิสราเอล-อิหร่าน ที่ยืดเยื้อเข้าสู่สัปดาห์ที่ 3 ไม่ได้เป็นเพียงความขัดแย้งทางทหารอีกต่อไป แต่กำลังขยายตัวเป็นวิกฤตพลังงานที่อาจลุกลามไปสู่ค่าครองชีพ การค้า การท่องเที่ยว และเสถียรภาพเศรษฐกิจไทย ยิ่งสงครามไร้ทางออกชัดเจนมากเท่าไร แรงกระแทกก็ยิ่งลามออกจากสนามรบไปสู่ระบบเศรษฐกิจโลกมากขึ้นเท่านั้น

คำว่า ‘Energy Shock’ จึงไม่ใช่คำเกินจริง เพราะสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นไม่ใช่แค่น้ำมันขึ้นราคาเป็นรอบๆ แต่คือความเสี่ยงที่ต้นทุนพลังงานจะไหลผ่านทั้งระบบ ตั้งแต่ค่าขนส่ง ราคาอาหาร วัตถุดิบ ค่าไฟ ค่าเงินบาท ไปจนถึงความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและนักลงทุน ประเทศไทยซึ่งยังพึ่งพาการนำเข้าพลังงานในระดับสูงจึงไม่มีทางยืนอยู่นอกแรงกระแทกนี้ได้

ฮอร์มุซ: คอขวดพลังงานของโลก ไม่ใช่แค่ช่องแคบในข่าวต่างประเทศ

หัวใจของวิกฤตครั้งนี้อยู่ที่ ‘ช่องแคบฮอร์มุซ’ ช่องแคบระหว่างอิหร่านกับโอมานที่อาจดูไกลจากชีวิตคนไทย แต่ในความเป็นจริงนี่คือหนึ่งในจุดยุทธศาสตร์ด้านพลังงานที่สำคัญที่สุดของโลก น้ำมันราว 20 ล้านบาร์เรลต่อวัน หรือประมาณ 20% ของอุปทานน้ำมันโลก ต้องผ่านเส้นทางนี้ทุกวัน ขณะที่มูลค่าพลังงานทั้งน้ำมันและ LNG ที่ผ่านฮอร์มุซอยู่ที่ราว 1.3 พันล้านดอลลาร์ต่อวัน และที่สำคัญคือราว 80% ของพลังงานที่ผ่านฮอร์มุซมุ่งหน้าเข้าสู่เอเชีย

ความหมายของตัวเลขเหล่านี้คือ ฮอร์มุซไม่ใช่เพียงเส้นทางขนส่ง แต่คือคอขวดของตลาดพลังงานโลก หากเกิดการชะงักงัน แม้เพียงบางส่วน ผลกระทบจะไม่หยุดอยู่ที่น้ำมันดิบ แต่จะลามไปถึงก๊าซธรรมชาติ ค่าระวางเรือ ค่าประกันภัย และต้นทุนพลังงานปลายน้ำทั้งหมด การสะดุดที่ฮอร์มุซจึงเป็น ‘Systemic Shock’ เพราะกระทบทั้งอุปทาน การขนส่ง และความเชื่อมั่นพร้อมกัน

ยิ่งไปกว่านั้น ต่อให้ประเทศผู้ส่งออกรายใหญ่อย่างซาอุดีอาระเบียหรือ UAE มีท่อส่งและทางเลือกบางส่วน เส้นทางสำรองเหล่านั้นก็รองรับได้เพียงประมาณ ‘1 ใน 3 ของการส่งออกจากอ่าวเปอร์เซีย’ เท่านั้น หมายความว่ายังมีน้ำมันอีกจำนวนมหาศาลที่ต้องพึ่งฮอร์มุซอยู่ดี ขณะที่เบี้ยประกันภัยก็พุ่งขึ้นทันทีตั้งแต่วันแรกที่สถานการณ์ทวีความเสี่ยง

นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายฝ่ายเริ่มมองว่าความขัดแย้งครั้งนี้อาจไม่ใช่แค่สงครามตะวันออกกลาง แต่กำลังเคลื่อนเข้าใกล้สิ่งที่เรียกได้ว่าเป็น ‘Energy War’ เพราะเมื่อใดที่คู่ขัดแย้งสามารถเขย่าเส้นเลือดใหญ่ของตลาดพลังงานโลกได้ เมื่อนั้นพลังงานก็ไม่ใช่ผลข้างเคียงของสงครามอีกต่อไป แต่กลายเป็นอาวุธโดยตรง

ไทยอาจยังไม่ขาดน้ำมัน แต่ไม่ได้แปลว่าปลอดภัย

ภายใต้ความกังวลของสังคม รัฐพยายามสื่อสารว่าไทยยังมีน้ำมันสำรองเพียงพอราวกว่า 90 วัน และประชาชนไม่ควรตื่นตระหนกหรือกักตุนเกินจำเป็น เรื่องนี้ควรพูดให้ชัด เพราะการสร้างความเข้าใจว่าประเทศยังไม่ขาดแคลนเชื้อเพลิงทางกายภาพเป็นเรื่องจำเป็น

แต่สิ่งที่รัฐไม่ควรทำคือใช้ตัวเลขนี้เป็นเสมือนคำตอบสุดท้าย ราวกับว่าการมีน้ำมันพอใช้หมายความว่าเศรษฐกิจไทยปลอดภัยแล้ว เพราะความจริงที่น่ากังวลกว่าคือ ไทยกำลังเผชิญ ‘วิกฤตราคา’ และ ‘วิกฤตความไม่แน่นอน’ ต่อให้ยังมีน้ำมันในคลัง หากราคาน้ำมันโลกสูงขึ้น ค่าเงินบาทอ่อน ค่าระวางเรือเพิ่ม ต้นทุนก๊าซพุ่ง และภาระของกองทุนน้ำมันหนักขึ้น คนไทยก็ยังต้องจ่ายแพงขึ้นอยู่ดี

ปัญหาจึงไม่ใช่แค่ว่าน้ำมันจะหมดไหม แต่คือค่าครองชีพจะถูกดันขึ้นอีกเท่าไร และเศรษฐกิจไทยจะทนแรงกระแทกนี้ได้นานแค่ไหน

วิกฤตนี้กำลังเปิดโปงความเปราะบางเชิงโครงสร้างของไทย

สิ่งที่ต้องยอมรับอย่างตรงไปตรงมาคือ ไทยเปราะบางกว่าที่คิด ไทยนำเข้าพลังงานสุทธิเกิน 5% ของ GDP และนำเข้าน้ำมันดิบจากตะวันออกกลางถึง 57% ของทั้งหมด ขณะที่โครงสร้างการนำเข้าน้ำมันยังผูกกับอ่าวเปอร์เซียอย่างชัดเจน โดยเฉพาะ UAE และซาอุดีอาระเบีย

หมายความว่าทุกครั้งที่น้ำมันโลกขยับขึ้น ไทยไม่ได้เจ็บแค่ตอนเติมน้ำมันแพงขึ้น แต่เจ็บถึงดุลบัญชีเดินสะพัด ค่าเงินบาท ต้นทุนการผลิต และความสามารถในการแข่งขันของทั้งระบบ โดยมีการประเมินว่าทุกๆ ราคาน้ำมันที่เพิ่มขึ้น 10 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล สามารถกระทบดุลบัญชีเดินสะพัดของไทยได้ราว 1.2% ของ GDP

พูดอีกแบบก็คือ วิกฤตครั้งนี้ไม่ได้ทำให้ไทยเปราะบางขึ้น แต่กำลังทำให้เราเห็นชัดขึ้นว่า ไทยเปราะบางอยู่ก่อนแล้ว

ผลกระทบจะไม่ได้หยุดที่หน้าปั๊ม แต่จะลามทั้งเศรษฐกิจ

เมื่อพลังงานแพงขึ้น สิ่งแรกที่คนเห็นคือราคาน้ำมันหน้าปั๊ม แต่สิ่งที่อันตรายกว่าคือผลกระทบระลอกต่อไป ต้นทุนพลังงานจะถูกส่งต่อไปยังค่าขนส่ง ราคาอาหาร และสินค้าอุปโภคบริโภคทันที โดยเฉพาะในเอเชียที่อาหารมีน้ำหนักสูงในตะกร้าเงินเฟ้อ ผลคือกำลังซื้อครัวเรือนจะอ่อนลงเร็วมาก

ภาคการส่งออกก็จะถูกกดดันจากค่าระวางเรือและต้นทุนโลจิสติกส์ที่เพิ่มขึ้น ขณะที่ภาคการท่องเที่ยวต้องเผชิญต้นทุนเดินทางที่สูงขึ้นและความไม่แน่นอนของเส้นทางบิน หากฮับการบินสำคัญในตะวันออกกลางสะดุด เครื่องยนต์หลักของเศรษฐกิจไทยหลายตัวจะชะลอพร้อมกัน

ด้านนโยบายเศรษฐกิจก็เริ่มเผชิญภาวะติดกับดัก เพราะพลังงานแพงดันเงินเฟ้อขึ้น แต่ในอีกด้านหนึ่ง เศรษฐกิจก็ชะลอจากต้นทุนที่สูงขึ้นและความต้องการซื้อที่หายไปจริงในบางภาคส่วน จนนำไปสู่ความเสี่ยงของภาวะ Stagflation ที่นโยบายการเงินเพียงอย่างเดียวอาจรับมือไม่ได้

กองทุนน้ำมันช่วยซื้อเวลา แต่ซื้อคำตอบไม่ได้

เวลานี้รัฐยังพอใช้กองทุนน้ำมันเป็นกันชนได้ แต่ข้อจำกัดเริ่มชัดขึ้นแล้ว เพราะกองทุนน้ำมันติดลบแล้วและมีภาระรายวันเพิ่มขึ้น ขณะที่ดีเซลที่ตรึงราคาไว้อยู่ในจุดที่รัฐบาลต้องตัดสินใจว่าจะค่อยๆ ปรับขึ้นหรือปล่อยให้ภาระสะสมหนักกว่าเดิม

ปัญหาคือการอุดหนุนราคาอาจจำเป็นในทางการเมืองและสังคม แต่ไม่ใช่คำตอบเชิงโครงสร้าง ยิ่งยืดเวลาการแก้ปัญหาด้วยการประคองราคาอย่างเดียวก็ยิ่งเลื่อนต้นทุนไปข้างหน้าและซ่อนความจริงไว้ใต้พรม

โจทย์ของรัฐบาลจึงไม่ใช่แค่ปลอบใจ แต่ต้องเตรียมประเทศให้พร้อม

THE STANDARD เห็นว่าวิกฤตครั้งนี้กำลังกดดันให้รัฐไทยทำอย่างน้อย 3 เรื่องไปพร้อมกัน

ประการที่ 1 ต้องสื่อสารความจริงกับประชาชนให้ชัดว่าประเทศไทยยังไม่ขาดน้ำมันในทางกายภาพ แต่กำลังก้าวเข้าสู่ภาวะ Energy Shock ที่จะกดดันค่าครองชีพ ต้นทุนธุรกิจ และความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ

ประการที่ 2 รัฐต้องออกมาตรการช่วยเหลือที่ตรงเป้ามากกว่าการตรึงราคากว้างๆ ไปเรื่อยๆ เพราะการประคองราคาทั้งระบบอาจบรรเทาความเจ็บปวดระยะสั้นได้ แต่ไม่ใช่คำตอบที่ยั่งยืน หากสงครามยืดเยื้อ ภาระก็จะยิ่งสะสมทั้งในกองทุนน้ำมันและฐานะการคลัง

ประการที่ 3 รัฐควรใช้จังหวะนี้ทบทวนความมั่นคงทางพลังงานของไทยทั้งระบบ พร้อมจัดระเบียบโครงสร้างราคาพลังงานใหม่ให้โปร่งใสและยืดหยุ่นพอจะรับมือวิกฤตในอนาคต ตั้งแต่การกระจายแหล่งนำเข้า การเพิ่มทางเลือกด้านเชื้อเพลิง การใช้ไบโอดีเซลและพลังงานทางเลือก ไปจนถึงการลดความเปราะบางของเศรษฐกิจไทยต่อแรงกระแทกจากภายนอก

เพราะในท้ายที่สุดสิ่งที่สงครามครั้งนี้กำลังเปิดโปงไม่ใช่แค่ความผันผวนของตะวันออกกลาง แต่คือข้อเท็จจริงที่ว่า ไทยยังไม่มีภูมิคุ้มกันเพียงพอในโลกที่พลังงานกำลังถูกใช้เป็นอาวุธ

และนั่นคือโจทย์ที่ใหญ่กว่าราคาน้ำมันหน้าปั๊มมากนัก