วันนี้ (15 พฤศจิกายน) ณฐชนน ชนะบูรณาศักดิ์ สส.พิษณุโลก เขต 1 พรรคประชาชน กล่าวถึงสถานการณ์ตรวจพบสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย จังหวัดเชียงราย หลังรัฐบาลประกาศแผนเตรียมย้ายแหล่งน้ำดิบผลิตประปาจากแม่น้ำสายไปแม่น้ำโขง และจากแม่น้ำกกไปแม่น้ำลาวแทน ว่า การจัดหาน้ำสะอาดเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน แต่คำถามสำคัญที่รัฐบาลต้องตอบสังคมให้ชัดเจนคือ รัฐบาลมีแผนบูรณาการคุ้มครองประชาชนทั้งพื้นที่แล้วจริงหรือไม่ หรือเป็นเพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าแบบแยกส่วนรายโครงการ และจะดูแลประชาชนจำนวนมากที่อยู่นอกระบบท่อประปาหลักอย่างไร พร้อมตั้งข้อสังเกตเชิงนโยบายส่งตรงถึงรัฐบาลใน 5 ประเด็นสำคัญ
ประเด็นแรก ก่อนจัดสรรงบประมาณ รัฐบาลสำรวจขอบเขตปัญหาครบถ้วนแล้วหรือยัง ทั้งจำนวนระบบประปาหมู่บ้านและประปาท้องถิ่นที่ยังเดินระบบจริง แหล่งน้ำที่ใช้ จำนวนครัวเรือนที่ครอบคลุม รวมถึงการเชื่อมโยงข้อมูลคุณภาพน้ำอย่างเป็นระบบ การแถลงว่าตรวจประปาบางแห่งแล้วผ่านเกณฑ์ ต้องระบุให้ชัดว่าตรวจไปแล้วกี่แห่งจากทั้งหมดกี่แห่ง และมีเกณฑ์จัดลำดับความเสี่ยงอย่างไร เพื่อยืนยันว่าจะไม่มีใครตกหล่น
ประเด็นที่สอง การตัดสินใจย้ายแหล่งน้ำดิบใช้ฐานข้อมูลใดประเมิน และลดความเสี่ยงได้จริงแค่ไหน รัฐบาลควรเปิดเผยผลการศึกษาเปรียบเทียบทางเลือกอย่างโปร่งใส ทั้งคุณภาพและปริมาณน้ำตลอดปี ความเสี่ยงมลพิษข้ามแดน ต้นทุน และระยะเวลา โดยเฉพาะแม่น้ำโขงที่รัฐมนตรียอมรับว่าพบสารปนเปื้อนเช่นกัน รัฐบาลต้องพิสูจน์ว่าระบบบำบัดใหม่จะรองรับความผันผวนได้ถึงระดับใด มีเกณฑ์สั่งหยุดสูบน้ำและแหล่งน้ำสำรองเพียงพอหรือไม่ รวมถึงแผนจัดหาน้ำระหว่างก่อสร้าง และการดูแลประชาชนนอกเขตบริการ
ประเด็นที่สาม การตรวจวัดคุณภาพน้ำปัจจุบันครอบคลุมความเสี่ยงที่แท้จริงหรือไม่ เนื่องจากสารพิษเปลี่ยนแปลงรวดเร็วหลังฝนตกหนักหรือเกิดเหตุผิดปกติที่ต้นน้ำในประเทศเพื่อนบ้าน กลไกตรวจวัดจึงต้องมีทั้งรอบปกติและตรวจทันทีเมื่อเกิดเหตุ พร้อมเกณฑ์แจ้งเตือน สั่งหยุดผลิต และกลับมาเดินระบบที่ชัดเจน โดยระบบประปาต้องตรวจตั้งแต่ต้นทาง ระบบบำบัด จนถึงปลายท่อ และเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใส ส่วนแม่น้ำต้องตรวจทั้งน้ำและตะกอนดินควบคู่กันเพราะสารหนูจับตัวกับตะกอนและพร้อมถูกชะล้างกลับสู่น้ำได้ตลอดเวลา ขณะที่บ่อน้ำตื้นและน้ำบาดาลต้องประเมินจากชั้นความลึก ไม่ด่วนสรุปว่าปลอดภัยเพียงเพราะอยู่ห่างแม่น้ำ
ประเด็นที่สี่ ‘แผนที่ความเสี่ยง’ ที่ทุกหน่วยงานต้องใช้ตัดสินใจร่วมกันปัจจุบันอยู่ที่ไหน รัฐบาลควรเปิดเผยความคืบหน้าการจัดทำแผนที่ที่บูรณาการข้อมูลแหล่งมลพิษ แหล่งน้ำ ระบบประปา พื้นที่เกษตร และชุมชนเข้าด้วยกัน เพื่อระบุจุดปนเปื้อน จุดเฝ้าระวังสูงสุด และจุดขาดแคลนข้อมูล เพราะคำว่า ‘ยังไม่ได้ตรวจ’ ต้องไม่ถูกเหมารวมว่า ‘ปลอดภัย’ หากข้อมูลยังกระจัดกระจาย รัฐบาลต้องตอบว่าจะรวมศูนย์ให้เสร็จเมื่อใด ใครเป็นเจ้าภาพหลัก และมีงบประมาณเพียงพอหรือไม่
และประเด็นที่ห้า แผนจัดการที่ต้นตอและความมั่นคงทางน้ำระยะยาวคืออะไร เพราะประชาชนและเกษตรกรจำนวนมากยังต้องพึ่งพาลุ่มน้ำเดิม รัฐบาลจึงต้องแสดงแผนปฏิบัติการระยะฉุกเฉิน ระยะเปลี่ยนผ่าน และระยะยาวที่ชัดเจน โดยเฉพาะกรณีที่รัฐมนตรีระบุข้อมูลเรื่อง ‘คันกักเก็บหางแร่ของเหมืองต้นน้ำแตก’ รัฐบาลไทยจะเข้าไปตรวจสอบร่วมกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างไร ได้ข้อสรุปเมื่อใด และมีมาตรการป้องกันไม่ให้เกิดซ้ำรอยอย่างไร ประชาชนควรเห็นความคืบหน้าการเจรจาทางการทูตที่มีกรอบเวลาชัดเจน ไม่ใช่ปล่อยให้คนไทยแบกรับความเสี่ยงฝ่ายเดียว
“ข้อเรียกร้องของตนไม่ใช่แค่การตั้งคำถามเพื่อจับผิด แต่คือการเสนอแนะให้รัฐบาลบริหารจัดการวิกฤตบนฐานข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ครบถ้วนและเห็นตรงกันทุกหน่วยงาน จัดสรรงบประมาณให้ตรงจุด และแบ่งลำดับความเร่งด่วนอย่างเป็นธรรม ความสำเร็จในการแก้ปัญหาน้ำปนเปื้อนสารพิษไม่ได้วัดกันที่จำนวนโครงการย้ายหัวสูบน้ำ แต่วัดจากจำนวนประชาชนที่เข้าถึงน้ำสะอาดอย่างปลอดภัย ความเสี่ยงต่อสุขภาพที่ลดลงจริง และความมั่นใจว่าจะไม่มีพี่น้องประชาชนคนใดถูกทอดทิ้งให้อยู่กับน้ำพิษ รัฐบาลต้องตอบให้ชัดเจนว่า เมื่อย้ายแหล่งน้ำดิบแล้ว ประชาชนทั้งพื้นที่จะปลอดภัยขึ้นอย่างไร และจะจัดการกับต้นตอของมลพิษข้ามแดนอย่างเด็ดขาดได้อย่างไร” ณฐชนนกล่าว
