World Economic Forum 2026 ปิดฉากลงท่ามกลางบรรยากาศที่แตกต่างจากหลายปีที่ผ่านมาอย่างชัดเจน ความรู้สึกท่วมท้น วิตกกังวล และไม่แน่ใจต่อทิศทางของโลก ผู้นำประเทศ ซีอีโอ และนักคิดระดับโลกจำนวนมากพูดถึงประเด็นเดียวกัน แม้จะใช้ถ้อยคำต่างกัน นั่นคือ โลกกำลังเข้าสู่ช่วงที่กติกาเดิมไม่สามารถอธิบายความจริงได้อีกต่อไป และไม่มีใครมั่นใจว่าระบบที่สร้างขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่สองจะยังคงทำหน้าที่เป็นหลักค้ำประกันเสถียรภาพได้เหมือนเดิม
ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา โลกมักอธิบายการเปลี่ยนแปลงด้วยคำว่า การเปลี่ยนผ่าน (transition) ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนผ่านสู่โลกหลายขั้ว การเปลี่ยนผ่านของเศรษฐกิจดิจิทัล หรือการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน แต่สิ่งที่ปรากฏชัดที่ดาวอสปีนี้คือ การเปลี่ยนแปลงจำนวนมากไม่ได้ค่อยเป็นค่อยไปอีกต่อไป หากเป็นการแตกร้าวเชิงโครงสร้าง (rupture) สถาบันพหุภาคีอ่อนแรง การเมืองมหาอำนาจกลับมาใช้พลังแบบตรงไปตรงมา และการค้า เทคโนโลยี และพลังงานถูกใช้เป็นเครื่องมือทางยุทธศาสตร์มากกว่ากลไกความร่วมมือ
ความตึงเครียดที่เกี่ยวข้องกับกรีนแลนด์ มาตรการภาษีของสหรัฐฯ และข้อเสนอจัดตั้งกลไกใหม่อย่าง Board of Peace ไม่ได้เป็นเพียงข่าวรายวัน แต่เป็นสัญญาณของคำถามใหญ่ที่กำลังถูกตั้งขึ้นพร้อมกันทั่วโลก นั่นคือ หากสถาบันเดิมไม่สามารถจัดการความขัดแย้งได้ ใครจะเป็นผู้นิยามกติกาใหม่ และประเทศขนาดกลางควรยืนอยู่ตรงไหนในโลกที่อำนาจกำลังกลับมาอยู่เหนือหลักการอีกครั้ง
โลกกำลังเข้าสู่การ “re-alignment” ครั้งใหญ่ และอเมริกาจะไม่ใช่ศูนย์กลางของพันธมิตรแบบเดิมอีกต่อไป
และเมื่ออเมริกาไม่น่าเชื่อถือ โลกจะเริ่มมองหาความมั่นคงด้วยตัวเอง และนั่นคือจุดเริ่มของโลกที่อันตรายกว่าเดิม
ในบริบทนี้ สุนทรพจน์ของมาร์ก คาร์นีย์ นายกรัฐมนตรีแคนาดา จึงถูกอ้างถึงอย่างกว้างขวาง ประโยคที่ว่า “If you are not at the table, you are on the menu” ไม่ใช่วาทศิลป์เพื่อปลุกอารมณ์ แต่เป็นการอธิบายความจริงเชิงอำนาจของโลกยุคใหม่ ประเทศที่ไม่มีบทบาทเชิงยุทธศาสตร์ ไม่มีเครือข่าย และไม่มีน้ำหนักในการต่อรอง ย่อมเสี่ยงต่อการถูกกำหนดชะตาโดยผู้อื่น การยึดติดกับความหวังว่าโลกจะกลับไปสู่ระเบียบเดิมจึงไม่ใช่ความรอบคอบ หากอาจเป็นความเสี่ยงรูปแบบใหม่
ด้านเศรษฐกิจ ภาพรวมของโลกยังคงขยายตัว IMF คาดการณ์การเติบโตปีนี้ราว 3.3 เปอร์เซ็นต์ แต่เบื้องหลังตัวเลขดังกล่าวคือข้อจำกัดเชิงโครงสร้างที่สะสมมานาน หนี้สาธารณะในประเทศหลักอยู่ในระดับสูง ความสามารถของนโยบายการคลังและการเงินถูกจำกัด และความเชื่อมั่นต่อระบบการเงินแบบเดิมเริ่มถูกทบทวนอย่างจริงจัง เรย์ ดาลิโอ กล่าวว่า ระเบียบการเงินโลกกำลังแตกร้าว ไม่ใช่เพราะค่าเงินใดค่าเงินหนึ่งล้มเหลว แต่เพราะความเชื่อมั่นต่อระบบที่ตั้งอยู่บนหนี้และการพิมพ์เงินไม่สามารถทำหน้าที่เป็นที่พักความเสี่ยงได้เหมือนเดิม
สัญญาณหนึ่งที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงนี้คือบทบาทของทองคำซึ่งกลับมาโดดเด่นอีกครั้ง ไม่ใช่เพียงเพราะให้ผลตอบแทนสูง แต่เพราะเป็นสินทรัพย์ที่ไม่ขึ้นกับประเทศใด ไม่อยู่ภายใต้การคว่ำบาตร และไม่สามารถเพิ่มปริมาณได้ตามการตัดสินใจเชิงการเมือง การเคลื่อนไหวของธนาคารกลางจำนวนมากจึงไม่ใช่ปฏิกิริยาต่อวิกฤตระยะสั้น แต่เป็นการปรับพฤติกรรมเชิงโครงสร้างต่อโลกการเงินที่กำลังเปลี่ยนไปอย่างช้าแต่ลึก
ในเวลาเดียวกัน เทคโนโลยี โดยเฉพาะ AI ได้ก้าวขึ้นมาเป็นประเด็นด้านอำนาจอย่างเต็มรูปแบบ การแข่งขันในโลก AI ไม่ได้อยู่ที่ความฉลาดของโมเดลเพียงอย่างเดียว แต่คือการแข่งขันทั้งระบบ ตั้งแต่พลังงาน ชิป คลาวด์ โครงสร้างข้อมูล ไปจนถึงการประยุกต์ใช้งานจริง ผู้นำเทคโนโลยีหลายรายย้ำตรงกันว่า AI กำลังกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานใหม่ของประเทศ และประเทศที่ไม่สามารถพัฒนา AI capability ของตนเองได้ จะสูญเสียความสามารถในการแข่งขันในระยะยาวอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
ประเด็นนี้เชื่อมโยงโดยตรงกับพลังงาน ซึ่งถูกพูดถึงอย่างหนักในปีนี้ Data center เลือกประเทศจากเสถียรภาพและต้นทุนไฟฟ้าเป็นลำดับแรก พลังงานจึงไม่ใช่เพียงนโยบายสิ่งแวดล้อม แต่เป็นนโยบายอุตสาหกรรมและนโยบายความมั่นคง ความสามารถในการแข่งขันในยุค AI จึงไม่ได้วัดกันแค่คนเก่งหรือสตาร์ทอัพ แต่รวมถึงระบบพลังงาน โครงสร้างพื้นฐาน และความต่อเนื่องของนโยบายระดับชาติ
สำหรับประเทศขนาดกลาง บทเรียนจากดาวอส 2026 ชัดเจนยิ่งขึ้น โลกไม่ได้บังคับให้เลือกข้างแบบสงครามเย็น แต่บังคับให้เลือกบทบาท ประเทศที่สามารถสร้างความน่าเชื่อถือ มีธรรมาภิบาล และมีเสถียรภาพเชิงนโยบาย จะกลายเป็นจุดเชื่อมต่อที่โลกต้องการ ในบริบทนี้ ประเทศไทยถูกมองว่าเป็นพื้นที่ปลอดความขัดแย้ง แต่ความเป็นกลางเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไม่มีความชัดเจนเชิงยุทธศาสตร์ ความต่อเนื่อง ความพร้อมของทักษะแรงงาน ความมีมาตรฐานของหลักนิติธรรมและกฎกติกา และความสามารถในการส่งมอบนโยบายจริง โอกาสอาจผ่านไปโดยไม่รอใคร
เอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศ รองนายกฯ และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง บอกว่า “นี่อาจเป็นโอกาสสุดท้ายของประเทศไทย”
สิ่งที่ดาวอสปีนี้สะท้อนอย่างชัดเจนคือ โลกไม่ได้ต้องการการหวนหาอดีตอีกแล้ว อย่างที่คาร์นีย์กล่าวไว้ Nostalgia is not a strategy โลกยุคใหม่ต้องการความเข้าใจเชิงโครงสร้าง การตัดสินใจที่กล้าหาญ และความร่วมมือรูปแบบใหม่ ในยุคที่ความไม่แน่นอนกลายเป็นสภาวะปกติ สิ่งที่มีค่าที่สุดอาจไม่ใช่การคาดการณ์ถูกต้องเสมอไป แต่คือความจริง ความน่าเชื่อถือ และความสามารถในการมองโลกแง่บวก และยืนอยู่ในโลกที่เปลี่ยนไปโดยไม่หลอกตัวเองว่า ทุกอย่างจะกลับไปเหมือนเดิม
บทบรรณาธิการ
นครินทร์ วนกิจไพบูลย์
