อาเซียนและจีนยังไม่สามารถบรรลุแนวปฏิบัติทะเลจีนใต้ (Code of Conduct: COC) โดยทางการฟิลิปปินส์ระบุว่า ทั้งสองฝ่ายเห็นพ้องร่างข้อตกลงราว 80% ขณะที่ยังมีประเด็นสำคัญที่ตกลงกันไม่ได้ คือ ผลผูกพันทางกฎหมาย และขอบเขตพื้นที่บังคับใช้ ท่ามกลางความตึงเครียดระหว่างจีนกับฟิลิปปินส์ที่เพิ่มสูงขึ้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมา
ประเด็นสำคัญ
เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน มาเรีย เทเรซา ลาซาโร (Maria Theresa Lazaro) รัฐมนตรีกระทรวงต่างประเทศฟิลิปปินส์ เปิดเผยในการแถลงข่าวระหว่างการประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 ณ กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ว่า อาเซียนและจีนสามารถบรรลุร่าง COC ประมาณ 80% ซึ่งเป็นตัวเลขเพิ่มขึ้นจากเดิมราว 50%
“ยังไม่มีข้อสรุปอย่างแน่นอน” ลาซาโรให้เหตุผลว่า ประเทศสมาชิกอาเซียนและจีนยังมีจุดยืนแตกต่างกันในหลายประเด็น โดยเฉพาะคำถามว่า COC จะมีผลผูกพันทางกฎหมายหรือไม่ พร้อมระบุว่า หากมีเวลาเพิ่มเติมอีก 5-6 เดือน ก็อาจสามารถเจรจาให้เสร็จสิ้นได้
อนึ่ง การเจรจา COC ระหว่างอาเซียนกับจีนดำเนินมานานกว่า 2 ทศวรรษ โดยมีเป้าหมายเพื่อกำหนดแนวปฏิบัติร่วมกันในการจัดการความขัดแย้งและป้องกันการเผชิญหน้าทางทะเล หลังทั้งสองฝ่ายลงนามในปฏิญญาว่าด้วยการปฏิบัติของภาคีในทะเลจีนใต้ (Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea: DOC) เมื่อปี 2002
ต่อมาในปี 2023 รัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียนและจีนตกลงที่จะผลักดันให้การเจรจา COC เสร็จสิ้นภายใน 3 ปี หรือภายในปี 2026 ซึ่งตรงกับช่วงที่ฟิลิปปินส์ดำรงตำแหน่งประธานอาเซียน
ที่ผ่านมา ฟิลิปปินส์ผลักดันการเจรจา COC รวม 9 รอบ รวมถึงในการประชุมระดับเจ้าหน้าที่อาวุโสอีก 2 ครั้ง โดยมีมาเลเซียและจีนร่วมเป็นประธานการเจรจา แต่ท้ายที่สุด ก็ยังไม่สามารถหาข้อสรุปได้ตามเป้าหมาย
เจรจามา 20 ปี แต่ทำไมยังตกลงกันไม่ได้?
Reuters รายงานว่า หนึ่งในประเด็นสำคัญที่ยังหาข้อสรุปไม่ได้ คือ สถานะทางกฎหมายของ COC ว่า จะเป็นข้อตกลงที่มีผลผูกพันประเทศผู้ลงนามหรือไม่ ขณะที่ประเทศสมาชิกอาเซียนยังมีความเห็นแตกต่างกันเกี่ยวกับขอบเขตพื้นที่ที่จะใช้กติกาดังกล่าว
ก่อนหน้านี้ ลาซาโรเคยระบุว่า ขอบเขตทางภูมิศาสตร์เป็นหนึ่งในประเด็นขัดแย้งสำคัญของการเจรจา เช่นเดียวกับข้อเสนอที่เกี่ยวข้องผลผูกพันทางกฎหมาย ซึ่งอาจทำให้บางประเทศต้องนำข้อตกลงไปผ่านกระบวนการให้สัตยาบันภายในประเทศ
อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน อาเซียนและจีนสามารถบรรลุข้อตกลง 1 ใน 4 ประเด็นหลักของการเจรจา คือความสัมพันธ์ระหว่าง DOC ปี 2002 กับ COC ที่กำลังจัดทำขึ้น โดยเห็นพ้องให้ DOC เป็นพื้นฐานของ COC ซึ่งจะมีข้อกำหนดเกี่ยวกับแนวปฏิบัติในทะเลจีนใต้ที่ชัดเจนและเป็นรูปธรรมมากขึ้น
นอกจากนี้ ทั้งสองฝ่ายยังเห็นพ้องว่า COC ควรเป็นกรอบความร่วมมือทางทะเลและกลไกจัดการความเห็นต่างระหว่างประเทศ โดยไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อตัดสินข้อพิพาทด้านอธิปไตยเหนือดินแดน
อนึ่ง คอลลิน โคห์ (Collin Koh) นักวิจัยอาวุโสจาก S. Rajaratnam School of International Studies ของสิงคโปร์ให้สัมภาษณ์ Reuters ว่า ความล่าช้าในการเจรจาไม่ได้เกิดจากความเห็นต่างระหว่างอาเซียนกับจีนเท่านั้น แต่ยังมีความขัดแย้งภายในกลุ่มอาเซียนเอง โดยเฉพาะประเด็นขอบเขตพื้นที่บังคับใช้ COC
โคห์ยังประเมินว่า การแก้ไขประเด็นที่ยังตกลงกันไม่ได้จะเป็นเรื่องยาก และแต่ละฝ่ายจำเป็นต้องยอมประนีประนอมในประเด็นสำคัญเพื่อให้การเจรจาเดินหน้าต่อไปได้
ส่วน โดมินิก ซาเวียร์ อิมพีเรียล (Dominic Xavier Imperial) โฆษกกระทรวงต่างประเทศฟิลิปปินส์ระบุว่า ฟิลิปปินส์ต้องการให้ COC เคารพสิทธิของประเทศนอกภูมิภาคด้วย เนื่องจากทะเลจีนใต้เป็นเส้นทางเดินเรือสำคัญของโลก
ความขัดแย้งจีน-ฟิลิปปินส์ อีกอุปสรรคสำคัญ
ส่วน Al Jazeera รายงานว่า การเจรจา COC เกิดขึ้นท่ามกลางความสัมพันธ์อันตึงเครียดระหว่างจีนกับฟิลิปปินส์ โดยเฉพาะหลัง เฟอร์ดินานด์ มาร์กอส จูเนียร์ (Ferdinand Marcos Jr.) เข้ารับตำแหน่งประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ในปี 2022
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา จีนและฟิลิปปินส์เผชิญหน้ากันหลายครั้งในพื้นที่พิพาท โดยหน่วยยามฝั่งจีนใช้ปืนฉีดน้ำแรงดันสูงกับเรือฟิลิปปินส์ รวมถึงเกิดเหตุเรือชนกันและการขัดขวางภารกิจส่งเสบียงของฟิลิปปินส์ ซึ่งฝ่ายฟิลิปปินส์กล่าวหาว่า เป็นการกระทำที่ก้าวร้าวภายในเขตเศรษฐกิจจำเพาะของตน ขณะที่จีนกล่าวหาฟิลิปปินส์ว่า รุกล้ำพื้นที่ที่จีนอ้างสิทธิ
ความขัดแย้งยังลุกลามไปสู่การตอบโต้ทางการทูต โดยเมื่อเดือนตุลาคมที่ผ่านมา จิ่ง เฉวียน (Jing Quan) เอกอัครราชทูตจีนประจำฟิลิปปินส์ กล่าวกับผู้สื่อข่าวว่า หากจีนต้องการใช้กำลัง ก็สามารถเอาชนะได้อย่างง่ายดาย แต่จีนจะไม่เลือกใช้กำลัง เพราะต้องการสันติภาพ
ท่าทีดังกล่าวทำให้มาร์กอสแสดงคิดเห็นตอบโต้ว่า ทางการจีนกำลังข่มขู่ ก่อนที่เจ้าหน้าที่ฟิลิปปินส์และสถานทูตจีนจะตอบโต้กันผ่านสื่อสังคมออนไลน์ ขณะที่สมาชิกวุฒิสภาฟิลิปปินส์บางส่วนเรียกร้องให้ขับเอกอัครราชทูตจีนออกจากประเทศ
นอกจากนี้ ก่อนการประชุมสุดยอดอาเซียนเพียงไม่กี่วัน หวัง อี้ รัฐมนตรีต่างประเทศจีน ได้หารือทางโทรศัพท์กับลาซาโร โดยเรียกร้องให้ฟิลิปปินส์ควบคุมการแสดงความคิดเห็นของเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง และสื่อสารนโยบายต่อจีนอย่างมีเหตุผลและเป็นเอกภาพ
สิงคโปร์รับไม้ต่อปี 2027
หลังการเจรจาไม่สามารถเสร็จสิ้นตามเป้าหมาย ฟิลิปปินส์จะส่งต่อภารกิจผลักดัน COC ให้สิงคโปร์ ซึ่งมีกำหนดรับตำแหน่งประธานอาเซียนในปี 2027
ลาซาโรแสดงความเชื่อมั่นว่า สิงคโปร์จะสามารถเดินหน้าการเจรจาจนได้ข้อสรุป โดยอาเซียนและจีนตกลงที่จะทำงานร่วมกันอย่างสร้างสรรค์ เพื่อให้บรรลุข้อตกลงที่มีประสิทธิภาพและมีสาระสำคัญโดยเร็วที่สุด
อย่างไรก็ตาม แม้เนื้อหาร่าง COC จะคืบหน้าไปแล้วประมาณ 80% แต่ประเด็นที่เหลือยังเกี่ยวข้องกับผลผูกพันทางกฎหมาย ขอบเขตการบังคับใช้ และความเห็นต่างระหว่างประเทศสมาชิกอาเซียนกับจีน ซึ่งนักวิเคราะห์มองว่าแต่ละฝ่ายจะต้องยอมประนีประนอมครั้งสำคัญ ก่อนที่ข้อตกลงซึ่งเจรจามานานกว่า 20 ปีจะสามารถสรุปได้สำเร็จ
ภาพ: China Photos / Reuters
อ้างอิง:
- https://www.reuters.com/world/china/asean-china-fail-conclude-south-china-sea-code-conduct-2026-11-15/
- https://www.aljazeera.com/economy/2026/11/15/pact-on-south-china-sea-code-of-conduct-unlikely-as-asean-leaders-gather
- https://www.channelnewsasia.com/asia/asean-philippines-south-china-sea-myanmar-haze-6553056

