วันนี้ (18 พฤศจิกายน) ศาลรัฐธรรมนูญมีคำสั่งให้หน่วยงานหรือบุคคลที่เกี่ยวข้องจัดทำความเห็นและส่งสำเนาเอกสารหลักฐานภายใน 15 วัน เพื่อประกอบการพิจารณาคดีที่ผู้ตรวจการแผ่นดินยื่นคำร้องขอให้วินิจฉัยว่า ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1562 ซึ่งห้ามบุคคลฟ้องบุพการีของตนเป็นคดีแพ่งหรือคดีอาญา มีปัญหาเกี่ยวกับความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ มาตรา 26 และมาตรา 27 วรรคหนึ่งและวรรคสาม หรือไม่
ประเด็นสำคัญ
คดีดังกล่าวมีความน่าสนใจ เนื่องจากเป็นการนำบทบัญญัติกฎหมายที่มีรากฐานจากแนวคิดเรื่องความกตัญญูและความสัมพันธ์ภายในครอบครัว มาพิจารณาภายใต้หลักสิทธิและเสรีภาพของบุคคล ความเสมอภาค และการห้ามเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมตามรัฐธรรมนูญ
ศาลรัฐธรรมนูญสั่งรวบรวมความเห็น ยังไม่มีคำวินิจฉัยชี้ขาด
ตามเอกสารผลการพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ ในเรื่องพิจารณาที่ 26/2569 ระบุว่า ผู้ตรวจการแผ่นดินเป็นผู้ยื่นคำร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 231 (1) ขอให้ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาวินิจฉัยว่า ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1562 มีปัญหาเกี่ยวกับความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ มาตรา 26 และมาตรา 27 วรรคหนึ่งและวรรคสาม หรือไม่
ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาโดยการอภิปรายแล้วเห็นว่า เพื่อประโยชน์แห่งการพิจารณา ให้หน่วยงานหรือบุคคลที่เกี่ยวข้องจัดทำความเห็นและจัดส่งสำเนาเอกสารหลักฐานตามที่ศาลรัฐธรรมนูญกำหนด ยื่นต่อศาลรัฐธรรมนูญภายใน 15 วัน นับแต่วันที่ได้รับหนังสือ เพื่อประกอบการพิจารณาวินิจฉัยต่อไป
อย่างไรก็ตาม คำสั่งดังกล่าวยังไม่ใช่คำวินิจฉัยว่า มาตรา 1562 ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ แต่เป็นขั้นตอนการรวบรวมข้อมูลและความเห็นเพิ่มเติมก่อนพิจารณาวินิจฉัยในประเด็นข้อกฎหมาย
มาตรา 1562 คืออะไร ทำไมลูกจึงฟ้องบุพการีโดยตรงไม่ได้
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1562 เป็นบทบัญญัติในบรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว หมวดสิทธิและหน้าที่ของบิดามารดาและบุตร โดยบัญญัติว่า
“ผู้ใดจะฟ้องบุพการีของตนเป็นคดีแพ่งหรือคดีอาญามิได้ แต่เมื่อผู้นั้นหรือญาติสนิทของผู้นั้นร้องขอ อัยการจะยกคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้”
บทบัญญัติดังกล่าวเป็นที่รู้จักในทางกฎหมายว่า หลักห้ามฟ้องบุพการี หรือคดีอุทลุม ซึ่งมีพื้นฐานจากแนวคิดเรื่องความเคารพและความกตัญญูต่อบุพการี โดยกฎหมายกำหนดข้อจำกัดไม่ให้ผู้สืบสันดานฟ้องบุพการีของตนโดยตรง
ทั้งนี้ คำว่า ‘บุพการี’ ตามหลักกฎหมายไม่ได้จำกัดเฉพาะบิดาและมารดา แต่ยังครอบคลุมถึงบุพการีในลำดับสูงขึ้นไป เช่น ปู่ ย่า ตา และยาย
อย่างไรก็ตาม มาตรา 1562 ไม่ได้หมายความว่า บุพการีจะได้รับความคุ้มกันจากการถูกดำเนินคดีโดยสิ้นเชิง เนื่องจากบทบัญญัติส่วนท้ายเปิดช่องให้บุคคลนั้นหรือญาติสนิทร้องขอต่อพนักงานอัยการ เพื่อให้อัยการพิจารณายกคดีขึ้นว่ากล่าวได้
กล่าวอีกนัยหนึ่ง กฎหมายไม่ได้ตัดช่องทางการดำเนินคดีทั้งหมด แต่จำกัดสิทธิในการนำคดีขึ้นสู่ศาลโดยตรงของผู้สืบสันดาน และกำหนดให้มีกลไกของพนักงานอัยการเข้ามาเกี่ยวข้องแทน
ประเด็นที่อาจเกิดขึ้นในทางปฏิบัติ คือ หากบุคคลได้รับความเสียหายจากการกระทำของบุพการี และประสงค์จะดำเนินคดีด้วยตนเอง ก็อาจเผชิญข้อจำกัดจากบทบัญญัติดังกล่าว แม้ว่าบุคคลนั้นจะบรรลุนิติภาวะแล้วก็ตาม
รัฐธรรมนูญมาตรา 26 วางหลักห้ามจำกัดสิทธิเกินสมควรแก่เหตุ
สำหรับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 26 เป็นบทบัญญัติที่วางหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการตรากฎหมายซึ่งมีผลจำกัดสิทธิและเสรีภาพของบุคคล
โดยกำหนดว่า การตรากฎหมายที่มีผลจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพต้องเป็นไปตามเงื่อนไขที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ และในกรณีที่รัฐธรรมนูญไม่ได้กำหนดเงื่อนไขไว้ กฎหมายดังกล่าวต้องไม่ขัดต่อหลักนิติธรรม ไม่เพิ่มภาระหรือจำกัดสิทธิและเสรีภาพของบุคคลเกินสมควรแก่เหตุ รวมถึงต้องไม่กระทบต่อศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์
นอกจากนี้ กฎหมายที่จำกัดสิทธิยังต้องมีผลใช้บังคับเป็นการทั่วไป ไม่มุ่งหมายใช้บังคับเฉพาะกรณีหรือเฉพาะบุคคลเป็นการเจาะจง
เมื่อพิจารณาประกอบกับมาตรา 1562 จึงเกิดคำถามสำคัญในทางกฎหมายว่า การห้ามผู้สืบสันดานฟ้องบุพการีโดยตรง แม้จะมีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาความสัมพันธ์ภายในครอบครัว เป็นมาตรการจำกัดสิทธิที่เหมาะสมและได้สัดส่วนกับวัตถุประสงค์ดังกล่าวหรือไม่
โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาว่า ผู้ได้รับความเสียหายอาจจำเป็นต้องใช้กระบวนการยุติธรรมเพื่อคุ้มครองสิทธิของตนเอง และกฎหมายได้กำหนดให้ต้องอาศัยกลไกของพนักงานอัยการแทนการฟ้องคดีโดยตรง
มาตรา 27 วรรคหนึ่งและวรรคสาม วางหลักความเสมอภาคและห้ามเลือกปฏิบัติ
รัฐธรรมนูญมาตรา 27 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า “บุคคลย่อมเสมอกันในกฎหมาย มีสิทธิและเสรีภาพและได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายเท่าเทียมกัน”
ขณะที่มาตรา 27 วรรคสาม วางหลักห้ามการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมต่อบุคคล ไม่ว่าจะเกิดจากความแตกต่างด้านถิ่นกำเนิด เชื้อชาติ ภาษา เพศ อายุ ความพิการ สภาพทางกายหรือสุขภาพ สถานะของบุคคล ฐานะทางเศรษฐกิจหรือสังคม ความเชื่อทางศาสนา การศึกษาอบรม ความคิดเห็นทางการเมืองอันไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ หรือเหตุอื่นใด
ประเด็นที่ต้องพิจารณาจึงอยู่ที่ว่า การกำหนดให้บุคคลซึ่งมีสถานะเป็นผู้สืบสันดานไม่สามารถฟ้องบุพการีของตนได้โดยตรง ขณะที่บุคคลทั่วไปสามารถใช้สิทธิฟ้องคดีตามเงื่อนไขของกฎหมาย เป็นการกำหนดความแตกต่างที่มีเหตุผลอันสมควรรองรับ หรือเป็นการเลือกปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรมตามรัฐธรรมนูญ
ทั้งนี้ หลักความเสมอภาคไม่ได้หมายความว่ากฎหมายจะกำหนดความแตกต่างระหว่างบุคคลไม่ได้เลย แต่ความแตกต่างดังกล่าวต้องมีเหตุผลรองรับและไม่ก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมโดยปราศจากเหตุอันสมควร
ดังนั้น การพิจารณาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของมาตรา 1562 จึงต้องชั่งน้ำหนักระหว่างวัตถุประสงค์ของกฎหมายในการคุ้มครองความสัมพันธ์ภายในครอบครัว กับสิทธิของบุคคลในการได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายอย่างเสมอภาค
ทำไมต้องจับตาคดีนี้
ความสำคัญของคดีนี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงคำถามว่า ลูกสามารถฟ้องพ่อแม่ได้หรือไม่ แต่ยังเกี่ยวข้องกับการกำหนดขอบเขตของกฎหมายครอบครัวและสิทธิในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมในสังคมไทย
ประการแรก คดีนี้เป็นการทดสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติที่มีพื้นฐานจากคุณค่าทางวัฒนธรรมและความสัมพันธ์ในครอบครัว ว่าการคุ้มครองคุณค่าดังกล่าวสามารถกำหนดข้อจำกัดต่อสิทธิของบุคคลได้เพียงใด
ประการที่สอง เป็นประเด็นเกี่ยวกับสิทธิของผู้ได้รับความเสียหาย โดยเฉพาะกรณีที่มีข้อพิพาทภายในครอบครัว ซึ่งผู้เสียหายอาจต้องการใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องความเป็นธรรมหรือคุ้มครองประโยชน์ของตนเอง
ประการที่สาม ศาลรัฐธรรมนูญอาจต้องพิจารณาว่า การเปิดช่องให้พนักงานอัยการยกคดีขึ้นว่ากล่าวตามมาตรา 1562 เป็นกลไกที่เพียงพอต่อการคุ้มครองสิทธิของผู้ได้รับความเสียหายแล้วหรือไม่ หรือการกำหนดเงื่อนไขดังกล่าวยังเป็นข้อจำกัดที่เกินสมควรแก่เหตุ
ประการสุดท้าย หากในอนาคตศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่าบทบัญญัติดังกล่าวขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ ผลของคำวินิจฉัยอาจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงหลักกฎหมายเกี่ยวกับการฟ้องบุพการี และส่งผลต่อแนวทางการดำเนินคดีภายในครอบครัวในอนาคต ทั้งนี้ ต้องพิจารณาขอบเขตและผลของคำวินิจฉัยที่ศาลกำหนดด้วย
ในทางกลับกัน หากศาลเห็นว่าบทบัญญัติดังกล่าวไม่ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ คำวินิจฉัยก็อาจกลายเป็นบรรทัดฐานสำคัญในการอธิบายเหตุผลและขอบเขตที่กฎหมายสามารถจำกัดสิทธิในการฟ้องคดี เพื่อคุ้มครองความสัมพันธ์ระหว่างบุพการีกับผู้สืบสันดาน
จึงต้องติดตามว่า ศาลรัฐธรรมนูญจะวางหลักในการพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างสิทธิส่วนบุคคล ความเสมอภาค และคุณค่าของสถาบันครอบครัวไว้อย่างไร
อย่างไรก็ตาม ขณะนี้คดียังอยู่ในขั้นตอนการพิจารณา โดยศาลรัฐธรรมนูญยังไม่ได้มีคำวินิจฉัยชี้ขาดว่า ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1562 ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญหรือไม่

