ความกังวลเรื่องสารหนูในแม่น้ำสาย จังหวัดเชียงราย ไม่ได้หยุดอยู่ที่คำถามว่าน้ำวันนี้ใช้ได้หรือไม่ แต่ยังรวมถึงสิ่งที่อาจเกิดขึ้นกับสุขภาพ หากประชาชนได้รับสารปนเปื้อนเข้าสู่ร่างกายอย่างต่อเนื่อง
ประเด็นสำคัญ
ประเทศไทยเคยเผชิญบทเรียนนี้มาแล้วที่อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช เมื่อการใช้น้ำปนเปื้อนสารหนูเป็นเวลานานนำไปสู่การเจ็บป่วยที่ชาวบ้านเรียกว่า ‘ไข้ดำ’ โดยปลายปี 2530 มีการตรวจพบผู้ป่วยมะเร็งผิวหนังจากพิษสารหนูเรื้อรัง ท่ามกลางปัญหาการปนเปื้อนในพื้นที่ที่เคยมีกิจกรรมเหมืองแร่ดีบุก
THE STANDARD ชวนย้อนบทเรียน ‘ไข้ดำ’ ที่อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช เพื่อทำความเข้าใจผลกระทบจากพิษสารหนูเรื้อรัง ตั้งแต่อาการที่ควรสังเกต แนวทางรักษา ไปจนถึงวิธีดูแลและลดความเสี่ยง ท่ามกลางความกังวลต่อการปนเปื้อนในแม่น้ำสาย และคำถามว่า เราจะป้องกันประชาชนได้อย่างไร ก่อนความเจ็บป่วยจะปรากฏ
‘ไข้ดำ’ ร่องรอยของพิษสารหนูเรื้อรัง
ชื่อ ‘ไข้ดำ’ ในกรณีร่อนพิบูลย์เชื่อมโยงกับการเจ็บป่วยจากพิษสารหนูเรื้อรังและความผิดปกติทางผิวหนัง การปนเปื้อนในพื้นที่เกี่ยวข้องกับแร่อาร์เซโนไพไรต์ที่พบร่วมกับสายแร่ดีบุก ซึ่งสารหนูสามารถแพร่กระจายจากการผุพังตามธรรมชาติและกิจกรรมเหมือง ก่อนถูกชะล้างเข้าสู่สิ่งแวดล้อมและแหล่งน้ำที่ประชาชนใช้
งานวิจัยในวารสารควบคุมโรค ซึ่งสำรวจประชาชนในบางหมู่บ้านของตำบลร่อนพิบูลย์ช่วงปี 2548–2549 พบว่า ในกลุ่มผู้มีประวัติสัมผัสสารหนู 2,344 คน มีอาการทางผิวหนังของพิษสารหนูเรื้อรังอย่างน้อยหนึ่งลักษณะ 23.5% และพบความชุกมะเร็งผิวหนัง 1.88% ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนสถานการณ์ของกลุ่มศึกษาในเวลานั้น ไม่ใช่อัตราป่วยปัจจุบันของประชาชนทั้งอำเภอ
อาการแบบไหนควรสังเกต
องค์การอนามัยโลกระบุว่า การรับสารหนูอนินทรีย์ระดับสูงต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจทำให้เกิดความผิดปกติทางผิวหนัง ได้แก่ สีผิวเปลี่ยน มีจุดสีเข้มหรือสีจางสลับกัน และผิวหนังฝ่ามือหรือฝ่าเท้าหนาตัวเป็นปื้นหรือตุ่มแข็ง อาการเหล่านี้อาจเกิดหลังรับสัมผัสต่อเนื่องประมาณห้าปีขึ้นไป และบางรอยโรคอาจเป็นสัญญาณก่อนเกิดมะเร็งผิวหนัง ทั้งนี้ ระยะเวลาดังกล่าวไม่ใช่ช่วงปลอดภัยที่สามารถรอโดยไม่ป้องกันได้
ผู้ที่มีประวัติใช้น้ำหรืออาหารจากแหล่งเสี่ยงจึงควรสังเกตความผิดปกติ โดยเฉพาะ
- สีผิวเปลี่ยนหรือมีจุดด่างผิดปกติเพิ่มขึ้น
- ฝ่ามือหรือฝ่าเท้าหนาตัว มีตุ่มแข็งผิดปกติ
- มีอาการชาหรือเสียวซ่าปลายมือปลายเท้าต่อเนื่อง
อาการเหล่านี้เกิดจากสาเหตุอื่นได้เช่นกัน จึงต้องให้แพทย์ประเมินร่วมกับประวัติการรับสัมผัส ไม่สามารถวินิจฉัยพิษสารหนูจากอาการหรือภาพถ่ายผิวหนังเพียงอย่างเดียว
ส่วนการได้รับสารหนูปริมาณมากในระยะสั้นอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสียรุนแรง หากเกิดอาการดังกล่าวหลังสงสัยว่ากินหรือดื่มสารปนเปื้อน ควรไปโรงพยาบาลทันที โดยเฉพาะเมื่อมีอาการอ่อนแรง หน้ามืด หรืออาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว
ตรวจพบสารหนู ไม่ได้แปลว่าป่วยเป็นมะเร็ง
การประเมินพิษสารหนูเริ่มจากการซักประวัติ ทั้งแหล่งน้ำดื่ม น้ำประกอบอาหาร อาชีพ พื้นที่อยู่อาศัย และระยะเวลาที่อาจได้รับสารหนู ก่อนตรวจร่างกายและเลือกตรวจทางห้องปฏิบัติการตามความเหมาะสม
การตรวจปัสสาวะช่วยประเมินการรับสัมผัสสารหนูในช่วงที่ผ่านมาไม่นาน แต่ต้องแปลผลอย่างระมัดระวัง เพราะการตรวจ ‘สารหนูรวม’ อาจรวมสารหนูอินทรีย์บางชนิดจากอาหารทะเล ซึ่งมีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์ แพทย์จึงอาจพิจารณาตรวจแยกชนิดหรือให้คำแนะนำก่อนตรวจซ้ำ ผู้เข้ารับการตรวจควรแจ้งประวัติอาหารและปฏิบัติตามคำแนะนำของสถานพยาบาล
ผลตรวจจึงต้องพิจารณาควบคู่กับอาการและประวัติ ไม่ใช่ใช้ตัวเลขครั้งเดียวตัดสินว่าเป็นมะเร็ง หรือใช้ยืนยันว่าจะไม่มีผลกระทบในอนาคต
รักษาอย่างไร จุดเริ่มต้นคือหยุดรับสารเพิ่ม
แนวทางของหน่วยงานทะเบียนสารพิษและโรค สหรัฐฯ หรือ ATSDR ระบุว่า หัวใจของการดูแลพิษสารหนูเรื้อรังคือค้นหาและหยุดแหล่งรับสัมผัส พร้อมรักษาความผิดปกติที่เกิดขึ้นตามอาการและความรุนแรง ผู้ป่วยบางรายอาจดีขึ้นหลังหยุดรับสาร แต่การฟื้นตัวอาจใช้เวลานาน และอาการบางอย่างอาจยังคงอยู่ จึงต้องติดตามกับแพทย์อย่างต่อเนื่อง
การรักษาไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องได้รับ ‘ยาขับสารพิษ’ ยาจับสารหนูหรือคีเลชันมีข้อบ่งชี้เฉพาะและอาจเกิดผลข้างเคียงรุนแรง โดยเฉพาะการใช้ในภาวะพิษเฉียบพลันต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ ผู้ที่สงสัยว่าได้รับสารหนูจึงควรเข้ารับการประเมิน ไม่ซื้อยาขับโลหะหนักมาใช้เอง
ดูแลตัวเองอย่างไรในพื้นที่เสี่ยง
สิ่งที่ประชาชนทำได้ทันทีคือทบทวนว่า น้ำที่เข้าสู่ร่างกายมาจากไหนบ้าง เพราะการรับสัมผัสไม่ได้เกิดเฉพาะตอนดื่มน้ำ แต่รวมถึงการใช้น้ำเตรียมอาหารและการบริโภคอาหารปนเปื้อนด้วย
สำหรับสถานการณ์แม่น้ำสาย กระทรวงสาธารณสุขออกคำแนะนำเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ให้ประชาชนลดความเสี่ยง ดังนี้
- ใช้น้ำจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบความปลอดภัย สำหรับดื่ม หุงข้าว ประกอบอาหาร และล้างผักผลไม้
- หลีกเลี่ยงการใช้น้ำแม่น้ำสายโดยตรง รวมถึงการรดพืชผักสำหรับบริโภค ตามคำแนะนำของหน่วยงานในพื้นที่
- งดลงเล่นน้ำและหลีกเลี่ยงการนำสัตว์น้ำจากพื้นที่เสี่ยงมาบริโภค จนมีผลตรวจยืนยันความปลอดภัย
- อย่าใช้การต้มหรือเติมคลอรีนเป็นวิธีกำจัดสารหนู เพราะไม่สามารถกำจัดสารหนูออกจากน้ำได้
- หากมีประวัติสัมผัสและพบความผิดปกติ ให้แจ้งบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อประเมินความเสี่ยง โดยให้ความสำคัญกับเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และกลุ่มเปราะบางเป็นพิเศษ
ผลตรวจน้ำแม่น้ำ น้ำดิบก่อนผลิต และน้ำประปาหลังผ่านกระบวนการผลิตต้องแยกพิจารณา ประชาชนควรติดตามประกาศที่ระบุแหล่งน้ำ จุดตรวจ และวันที่ตรวจอย่างชัดเจน เพื่อเลือกใช้น้ำตามสถานการณ์จริง
ไม่พบอาการวันนี้ ยังต้องเฝ้าระวังต่อ
กรมควบคุมโรคชี้แจงเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ว่า จากการเฝ้าระวังประชาชนกลุ่มเสี่ยงในหลายลุ่มน้ำภาคเหนือและแม่น้ำโขง เบื้องต้นยังไม่พบอาการแสดงในกรณีที่ตรวจพบสารหนูในปัสสาวะ โดยยังต้องสอบสวนหาสาเหตุและติดตามสุขภาพอย่างต่อเนื่อง ข้อมูลนี้เป็นภาพรวมหลายพื้นที่ ไม่ใช่ข้อยืนยันว่าประชาชนแม่สายป่วยเป็น ‘ไข้ดำ’
บทเรียนร่อนพิบูลย์จึงมีความหมายต่อการป้องกันวันนี้ แม้ทั้งสองพื้นที่มีเส้นทางรับสัมผัสและบริบทแตกต่างกัน การตรวจคุณภาพน้ำ การจัดหาน้ำสะอาด และการติดตามสุขภาพต้องดำเนินควบคู่กัน โดยไม่รอให้ความผิดปกติปรากฏบนผิวหนังเสียก่อน
เพราะสำหรับประชาชน ความปลอดภัยไม่ได้จบลงที่การมีน้ำให้ใช้ แต่ต้องรวมถึงความมั่นใจว่าน้ำที่ดื่มและอาหารที่กินในวันนี้ จะไม่สร้างภาระต่อสุขภาพในวันข้างหน้า
ทั้งนี้ หากประชาชนในพื้นที่เสี่ยงมีข้อสงสัยเกี่ยวกับอาการเจ็บป่วย การใช้น้ำอย่างปลอดภัย หรือต้องการคำแนะนำเพิ่มเติม สามารถขอรับคำปรึกษาได้ที่สถานพยาบาลใกล้บ้าน หรือสอบถาม สายด่วนกรมควบคุมโรค โทร. 1422 พร้อมทั้งติดตามประกาศแจ้งเตือนคุณภาพน้ำจากสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดและหน่วยงานในพื้นที่อย่างใกล้ชิด
อ้างอิง:
- WHO: อาการและผลกระทบจากสารหนู
- ATSDR: การตรวจและรักษาพิษสารหนู
- วารสารควบคุมโรค: ผลกระทบสุขภาพที่ร่อนพิบูลย์
- กระทรวงสาธารณสุข: คำแนะนำกรณีแม่น้ำสาย
- กรมควบคุมโรค: การเฝ้าระวังสุขภาพในลุ่มน้ำเสี่ยง
- ภาพมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.)

