โลกกำลังเข้าสู่ยุค ‘ฮอร์มุซ’ ไม่ฟรีอีกต่อไป ทำไม ‘อิหร่าน’ ถือไพ่เหนือกว่า

แม้ทำเนียบขาวระบุเช้านี้ (19 มิ.ย.) รองประธานาธิบดี เจ.ดี. แวนซ์ พับแผนเยือนสวิตเซอร์แลนด์หลังอิหร่านมองว่าการลงนามอย่างเป็นทางการเป็นเรื่องไม่จำเป็น แต่ท่าทีดังกล่าวอาจสะท้อนว่า ต้องการกดดันให้สหรัฐฯ ลงมือปฏิบัติตามข้อตกลงจริง ก่อนเปิดการเจรจารอบ 60 วัน

ประเด็นสำคัญ

อุตสาหกรรมการเดินเรือโลกจับตา ‘กติกาใหม่’ ฮอร์มุซ
ผุดกองทุนคล้าย ‘กองทุนช่องแคบมะละกา’
นักวิเคราะห์ชี้ ‘อิหร่าน’ ถือไพ่เหนือกว่า พักรบ ‘แค่ซื้อเวลา’

The Financial Times รายงานบทวิเคราะห์ US-Iran accord opens way for Hormuz charges, industry warns ว่า ประเด็นสำคัญที่โลกกำลังจับตาซึ่งไม่ได้ระบุไว้อย่างชัดเจนในข้อตกลง คือ ‘สถานะการควบคุมช่องแคบฮอร์มุซในระยะยาว’

โดยในช่วงเวลา 60 วันแรก เรือทุกลำจะสามารถผ่านเส้นทางดังกล่าวได้โดยไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียม

ขณะที่อิหร่าน โอมาน และประเทศอื่นๆ ในอ่าวเปอร์เซีย จะใช้ช่วงเวลาดังกล่าวเจรจาจัดทำกรอบการบริหารจัดการช่องแคบฮอร์มุซ ‘รูปแบบใหม่‘ ซึ่งอาจเปิดทางให้อิหร่านมีบทบาทในการกำหนดมาตรการต่างๆ ในอนาคต

อุตสาหกรรมการเดินเรือโลกจับตา ‘กติกาใหม่’ ฮอร์มุซ

ประเด็นดังกล่าวสร้างความกังวลให้กับอุตสาหกรรมการเดินเรือทั่วโลก หลังมีการตีความว่าถ้อยคำในข้อตกลงสันติภาพอาจเปิดช่องให้อิหร่านสามารถเรียกเก็บค่าธรรมเนียมการใช้เส้นทางเดินเรือหลังครบกำหนด 60 วัน

หรืออาจจัดตั้งกองทุนรูปแบบเดียวกับ ‘กองทุนช่องแคบมะละกา’ ที่ใช้ดูแลความปลอดภัยและผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมในเส้นทางเดินเรือระหว่างมาเลเซีย อินโดนีเซีย และสิงคโปร์

ภายใต้เงื่อนไขของข้อตกลง อิหร่านจะต้องเจรจากับโอมานและประเทศอื่นๆ ในอ่าวเปอร์เซีย เพื่อกำหนดแนวทางการบริหารจัดการและบริการทางทะเลในช่องแคบฮอร์มุซในอนาคต

ผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมขนส่งทางทะเล มองว่า ถ้อยคำดังกล่าวอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงระบอบการใช้ประโยชน์ในช่องแคบแห่งนี้ ซึ่งที่ผ่านมาเปิดให้ใช้งานอย่างเสรีมาโดยตลอด

ฟิลิป เบลเชอร์ ผู้อำนวยการฝ่ายกิจการทางทะเลของ Intertanko องค์กรผู้ประกอบการเรือบรรทุกน้ำมันระดับโลก ระบุว่า ผลลัพธ์สุดท้ายของการหารือทั้งหมดจะต้องยืนยันหลักการสำคัญว่า ช่องแคบฮอร์มุซต้องเป็นเส้นทางเดินเรือที่ปราศจากค่าธรรมเนียม

ด้านจอห์น สตาวเพิร์ต ผู้อำนวยการฝ่ายกิจการทางทะเลของหอการค้าระหว่างประเทศด้านการขนส่งทางทะเล (International Chamber of Shipping) กล่าวว่า การระบุคำว่า ’บริการทางทะเล‘ ในข้อตกลง ทำให้เกิดความเป็นไปได้ที่จะมีการจัดตั้งกองทุนในลักษณะเดียวกับช่องแคบมะละกา

ผุดกองทุนคล้าย ‘กองทุนช่องแคบมะละกา’

อย่างไรก็ตาม เขาย้ำว่ากองทุนช่องแคบมะละกาเป็นระบบที่ประเทศต่างๆ สมัครใจร่วมสมทบทุน ไม่ได้เป็นภาระของภาคอุตสาหกรรมโดยตรง และมีเป้าหมายเพื่อสนับสนุนการเดินเรือ การป้องกันมลพิษ รวมถึงการรับมือเหตุการณ์น้ำมันรั่วไหล

“ไม่เคยมีระบบลักษณะนี้เกิดขึ้นในช่องแคบฮอร์มุซมาก่อน จึงเกิดคำถามว่าเหตุใดจึงมีความจำเป็นต้องจัดตั้งขึ้นในภูมิภาคนี้ในเวลานี้” เขากล่าว

ทั้งนี้ ตลอดช่วงความขัดแย้งระหว่างอิหร่าน สหรัฐฯ และอิสราเอล ช่องแคบฮอร์มุซได้กลายเป็นไพ่ต่อรองสำคัญของเตหะราน

โดยหลังการโจมตีร่วมกันระหว่างสหรัฐฯ และอิสราเอลในเดือนมีนาคม อิหร่านได้ปิดเส้นทางเดินเรือ

พร้อมเรียกร้องค่าธรรมเนียมการผ่านทางจำนวน 2 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ให้ชำระผ่านสกุลเงินบิตคอยน์ และประกาศว่าตนเองเป็นผู้ควบคุมเส้นทางหลักเข้าออกอ่าวเปอร์เซีย

ในช่วงต้นของความขัดแย้ง ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ เคยเสนอแนวคิดให้สหรัฐฯ ร่วมบริหารจัดการช่องแคบฮอร์มุซกับอิหร่าน

ขณะที่ทำเนียบขาวยังเคยพิจารณาจัดตั้งช่องทาง ‘VIP’ สำหรับเรือที่ยินยอมจ่ายค่าธรรมเนียม แม้รัฐบาลสหรัฐฯ จะยืนยันมาโดยตลอดว่าไม่เห็นด้วยกับการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมแบบบังคับจากเรือที่ผ่านช่องแคบก็ตาม

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

MOU สหรัฐฯ-อิหร่านส่อสะดุด? แวนซ์เลื่อนทริปสวิตเซอร์แลนด์ อิสราเอลยังถล่มเลบานอน
19 มิ.ย. 2569 | 10:41

‘เส้นเลือดใหญ่พลังงานโลก’ หากปิด ช่องแคบฮอร์มุซ ไทยมีน้ำมันสำรอง
1 มี.ค. 2569 | 12:57

จากทะเลแดงถึง ‘ฮอร์มุซ’ เส้นทางนี้อยู่ตรงไหน สำคัญ (กับไทย) อย่างไร? เมื่อสงคราม ‘อิหร่าน-อิสราเอล’ ป่วนการค้าโลกอีกระลอก
18 เม.ย. 2567 | 10:50

10 ประเทศที่ผลิตน้ำมันมากที่สุดในโลก
26 มิ.ย. 2568 | 8:56

ทางด้านสหรัฐฯ ย้ำว่า เส้นทางเดินเรือระหว่างประเทศควรปราศจากค่าธรรมเนียม พร้อมระบุว่าข้อตกลงดังกล่าวมีเป้าหมายให้อิหร่าน โอมาน และประเทศในอ่าวเปอร์เซียร่วมกันกำหนดกรอบความมั่นคงใหม่ในอนาคต

“นี่ไม่ใช่เรื่องของการจัดเก็บค่าธรรมเนียม แต่เป็นเรื่องของการทำให้มั่นใจว่าช่องแคบแห่งนี้จะไม่ถูกใช้เป็นจุดคอขวดของเศรษฐกิจโลกอีกต่อไป” รองประธานาธิบดี เจ.ดี. แวนซ์ กล่าว

สำหรับช่องแคบมะละกา ประเทศที่ใช้ประโยชน์จากเส้นทางดังกล่าวไม่ได้จ่ายค่าผ่านทางโดยตรง แต่ใช้ระบบสมทบทุนโดยสมัครใจ เพื่อชดเชยผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม สนับสนุนการศึกษาด้านเส้นทางเดินเรือ และยกระดับมาตรฐานความปลอดภัย

โดยญี่ปุ่นถือเป็นหนึ่งในผู้สนับสนุนรายใหญ่ที่สุดของกองทุนดังกล่าว

ช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งมีขนาดกว้างกว่าช่องแคบมะละกาภายใต้ข้อตกลงสันติภาพที่อิหร่านให้คำมั่นว่าจะไม่เรียกเก็บค่าธรรมเนียมเป็นเวลาอย่างน้อย 60 วัน

ขณะเดียวกัน สหรัฐฯ ได้ประกาศยกเลิกการปิดล้อมทางทะเลต่อท่าเรือของอิหร่านแล้ว

พร้อมยืนยันว่าจะ ‘ไม่มีการเรียกเก็บค่าธรรมเนียม’ใดๆ ในช่วงเวลาดังกล่าว และจะเร่งดำเนินการกวาดล้างทุ่นระเบิด

แม้จะยังมีความเสี่ยงด้านความปลอดภัยบางประการที่ทำให้เรือทุกลำต้องปฏิบัติตามเส้นทางและตารางเวลาที่กำหนดไว้

อย่างไรก็ดี ความพยายามใดๆ ในการจัดเก็บค่าธรรมเนียมในอนาคต มีแนวโน้มจะเผชิญแรงต่อต้านอย่างหนักจากประเทศในอ่าวเปอร์เซีย

โดยเฉพาะซาอุดีอาระเบียและสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ รวมถึงองค์กรภาคการเดินเรือระหว่างประเทศ ที่ยืนกรานว่าช่องแคบฮอร์มุซ ‘ต้องคงสถานะเป็นเส้นทางเดินเรือสาธารณะระหว่างประเทศ’

ขณะที่การเจรจารูปแบบการบริหารจัดการในอนาคตอาจเต็มไปด้วยความเปราะบางทางการเมือง

ทั้งนี้ วันนี้ (19 มิ.ย.) หลังการลงนามข้อตกลงระหว่างสหรัฐฯ และอิหร่าน เรือหลายลำได้เริ่มกลับมาใช้เส้นทางดังกล่าวอีกครั้ง ทั้งเรือบรรทุกน้ำมันของบริษัท Cosco จากจีน และเรือบรรทุกรถยนต์จากอิตาลี

ขณะที่ผู้ประกอบการรายอื่นอยู่ระหว่างประเมินความเสี่ยงและเตรียมความพร้อมก่อนกลับมาให้บริการเต็มรูปแบบ

ข้อมูลวิเคราะห์ของ Kpler ที่เผยแพร่โดย Financial Times ระบุอีกว่า ปัจจุบันยังมีเรืออย่างน้อย 550 ลำตกค้างอยู่ในอ่าวเปอร์เซีย

โดยมากกว่า 200 ลำเป็นเรือบรรทุกน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์น้ำมัน ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการกลับมาเปิดช่องแคบฮอร์มุซครั้งนี้ จะเป็นอีกหนึ่งตัวแปรสำคัญที่ทั่วโลกต้องจับตาอย่างใกล้ชิดในฐานะจุดยุทธศาสตร์ด้านพลังงานและเศรษฐกิจของโลก

นักวิเคราะห์ชี้ ‘อิหร่าน’ ถือไพ่เหนือกว่า พักรบ ‘แค่ซื้อเวลา’

อามิน ไซกัล นักวิจัยอาวุโสจากวิทยาลัยนานาชาติศึกษา เอส. ราชารัตนัม ในสิงคโปร์ มองว่า อิหร่านกำลังอยู่ในสถานะที่ได้เปรียบมากขึ้นในการเจรจาข้อตกลงขั้นสุดท้ายกับสหรัฐฯ

“ไม่แปลกใจเลยว่าทำไม ณ เวลานี้ อิหร่านเป็นฝ่ายกุมความได้เปรียบ” ไซกัลกล่าว

แม้อิหร่านจะเผชิญแรงกดดันทางเศรษฐกิจภายในประเทศอย่างหนัก แต่ในอีกด้านหนึ่งก็รับรู้ว่าประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ กำลังเผชิญแรงกดดันทั้งในและต่างประเทศ จากต้นทุนสงครามที่เพิ่มขึ้น รวมถึงราคาน้ำมันที่อยู่ในระดับสูง

ไซกัล ยังประเมินว่า ความขัดแย้งที่ผ่านมาได้ยกระดับอิทธิพลของอิหร่านเหนือช่องแคบฮอร์มุซอย่างมีนัยสำคัญ ทำให้เตหะราน ‘มีอำนาจต่อรอง’ มากขึ้นในการเจรจาระยะต่อไป

“อิหร่านไม่เคยควบคุมช่องแคบฮอร์มุซได้อย่างแท้จริงมาก่อน แต่สงครามครั้งนี้ได้เปลี่ยนเกมไปแล้ว จะเป็นประเด็นสำคัญที่อาจทำให้การเจรจาสะดุดลงในอีกไม่กี่วันหรือไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้า” เขากล่าว

ด้าน ศุภจี สุธรรมพันธุ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ กล่าวว่า แม้ข้อตกลงดังกล่าวจะช่วยสร้างความสบายใจมากขึ้นว่าสถานการณ์จะยังไม่บานปลาย

“แต่ยังต้องจับตาดูว่าทั้งสองฝ่ายจะปฏิบัติตามข้อตกลงได้ครบถ้วนหรือไม่ในช่วง 60 วันข้างหน้า”

ขณะที่ พจน์ อร่ามวัฒนานนท์ ประธานสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย มองว่า ข้อตกลงช่วยลดความตึงเครียด ลดแรงกดดันด้านพลังงาน เป็นผลดีต่อภาคการผลิตและการส่งออกไทยในช่วงครึ่งปีหลัง

“แต่ราคาน้ำมันในประเทศอาจยังไม่ปรับลดลงทันที เนื่องจากตลาดยังต้องประเมินเสถียรภาพอุปทานและปัจจัยด้านต้นทุนอื่นๆ ภาคเอกชนไทยควรใช้จังหวะนี้บริหารต้นทุนและกระจายความเสี่ยงด้านซัปพลายเชนอย่างรอบคอบ”

ภาพ : Shutterstock / Hassad mrad, Jahsua Sukoff

อ้างอิง