วันนี้ (20 พฤศจิกายน) ที่กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) เจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย พร้อมด้วย ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ แถลงผลการประชุมคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ ครั้งที่ 2/2569 ซึ่งใช้เวลาเกือบ 2 ชั่วโมงครึ่ง โดยมี ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เข้าร่วมผ่านระบบออนไลน์จากประเทศจีน ภายหลังเสร็จสิ้นภารกิจร่วมคณะนายกรัฐมนตรีเข้าพบ สี จิ้นผิง ประธานาธิบดีจีน
เจเศรษฐ์กล่าวว่า ที่ประชุมกำชับให้ทุกหน่วยงานตรวจสอบสารโลหะในน้ำให้ครอบคลุมทุกพื้นที่ โดยกรมควบคุมมลพิษดูแลแม่น้ำสายหลัก การประปาตรวจแหล่งน้ำดิบและน้ำประปา ส่วนจังหวัดรวบรวมตัวอย่างน้ำจากประปาหมู่บ้าน ประปาผิวดิน ใต้ดิน และประปาภูเขา ทั้งก่อนสูบและหลังกรอง ส่งให้ห้องปฏิบัติการของการประปานครหลวงตรวจสอบ ขณะที่กระทรวงสาธารณสุขดูแลความปลอดภัยก่อนประชาชนอุปโภคบริโภค และกระทรวงเกษตรฯ ตรวจดินและพืชผล โดย ปภ. จะรวบรวมข้อมูลให้ตรงกันทุกหน่วยงาน ก่อนเสนอนายกรัฐมนตรีในการประชุมวันที่ 21 พฤศจิกายน เวลา 11.00 น. รวมถึงพิจารณางบกลางหากงบประมาณไม่เพียงพอ โดยต้องไม่ซ้ำซ้อน
ปิยะรัฐชย์กล่าวว่า กรมชลประทานจะดูแลเส้นทางน้ำที่กระทบต่อบ้านเรือนและพื้นที่เกษตร ส่วนกรมการข้าวร่วมกับหน่วยงานด้านวิทยาศาสตร์ตรวจสอบคุณภาพข้าว โดยผลตรวจข้าวเชียงรายไม่พบสารพิษเกินมาตรฐาน จึงขอให้ประชาชนมั่นใจในการบริโภค แต่หากพบผลผลิตมีสารพิษเกินเกณฑ์ กระทรวงเกษตรฯ จะหารือแนวทางรับซื้อเพื่อนำไปทำลาย ไม่ให้หลุดออกจากพื้นที่ พร้อมตรวจพืชผลชนิดอื่น และแบ่งพื้นที่เสี่ยงเป็นโซนเขียว เหลือง และแดง เพื่อพิจารณาปรับเปลี่ยนจากพืชบริโภคเป็นพืชเศรษฐกิจหรือไม้เศรษฐกิจในพื้นที่จำเป็น โดยเสนอให้ตรวจติดตามทุกวัน
ด้านน้ำอุปโภคบริโภค เจเศรษฐ์ระบุว่า การประปาส่วนภูมิภาคจะติดตามค่าความขุ่นทุกชั่วโมงตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อใช้เฝ้าระวังสารหนู พร้อมตรวจประปาหมู่บ้านและแหล่งน้ำทั้งจังหวัด หากพบค่าเกินมาตรฐานหรือมีความเสี่ยงจะระงับการใช้น้ำ และจัดหาน้ำสะอาดหรือรถกรองน้ำเคลื่อนที่ทดแทน โดยยอมรับว่าแม่น้ำมีมลพิษจริง แต่ค่าที่ตรวจได้แตกต่างกันตามช่วงเวลาและสภาพน้ำ จึงต้องรวบรวมผลตรวจน้ำดิบ น้ำประปาที่ผ่านการผลิต และผลผลิตเกษตรให้ประชาชนเข้าใจตรงกัน พร้อมยืนยันว่าหากค่าน้ำดิบเกินมาตรฐานจะหยุดผลิตน้ำประปาจากแหล่งน้ำนั้นทันที
ด้านความร่วมมือระหว่างประเทศ ศ.ดร.ยศชนันเปิดเผยว่า ภายหลังการหารือกับ สี จิ้นผิง ทั้งสองฝ่ายรับรู้ปัญหาและเห็นพ้องร่วมมือคลี่คลาย โดยเสนอจัดตั้งคณะทำงานด้านเทคนิคร่วมกัน เพื่อตรวจสอบและหยุดยั้งสารพิษที่แหล่งกำเนิด ก่อนนำข้อมูลเข้าสู่การหารือกับเมียนมาและจีนช่วงวันที่ 24-26 พฤศจิกายน โดยใช้ผลตรวจคุณภาพน้ำ การวิเคราะห์ไอโซโทปเพื่อตรวจ ‘ลายนิ้วมือ’ ของสารพิษ และข้อมูลปริมาณสารที่แหล่งน้ำสามารถรองรับได้ในแต่ละวัน เป็นหลักฐานประกอบการเจรจา ขณะที่ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายจะประสานผู้แทนเมียนมาในระดับพื้นที่ด้วย
สำหรับมาตรการดักตะกอน กระทรวง อว. เสนอ ‘ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ’ ผลงานวิจัยร่วมของ สกสว. มหาวิทยาลัยนเรศวร และสถาบัน DHI ใช้ระบบจำลองแม่น้ำ (Digital Twin) จากข้อมูล 523 วัน ออกแบบระบบผันน้ำขุ่นเข้าบ่อริมตลิ่ง ควบคุมด้วย AI ผ่าน 5 ขั้นตอน ‘ดัก-ตก-ดูด-รีด-คืน’ ตรวจสารหนูก่อนปล่อยน้ำกลับแม่น้ำ และแสดงผลเรียลไทม์
ส่วนตะกอนปนเปื้อนจะถูกตรวจสอบและกำจัดตามมาตรฐาน โดยผลจำลองระบุว่าหากติดตั้งครบ 3 ชุด บริเวณแม่น้ำสายช่วงกิโลเมตรที่ 95-99 จะลดสารหนูได้ 94.6% ทำให้น้ำผ่านมาตรฐาน 476 จาก 523 วัน และลดความเสี่ยงต่อนาข้าว 27,000 ไร่ ของผู้ใช้น้ำ 3,356 ราย ที่ประชุมจึงเห็นชอบทดลองนำร่องแบบ Sandbox 18 เดือน ครอบคลุมฤดูฝนปี 2570 ก่อนพิจารณาก่อสร้างเต็มรูปแบบ โดยจะสำรวจบ้านเหมืองแดงและฝายเชียงรายเพิ่มเติม ซึ่งเจเศรษฐ์ย้ำว่าต้องคำนึงถึงผลกระทบต่อชุมชน และรอข้อสรุปจากนายกรัฐมนตรีในวันพรุ่งนี้
ขณะเดียวกัน นาโนเทค สวทช. ส่งมอบชุดตรวจสารหนู ‘M-Sense’ รู้ผลใน 3-5 นาที ให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงรายแล้วเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน โดยผลคัดกรองน้ำดื่ม น้ำแข็ง น้ำในโรงเรียนและโรงพยาบาลแม่สาย 30 ตัวอย่าง ผ่านเกณฑ์ทั้งหมด พร้อมติดตั้งระบบกรองนาโนไบโอชาร์ในเชียงราย 4 พื้นที่ ซึ่งกำจัดสารหนูได้สูงสุด 99% โดยที่บ้านริมกกสามารถลดค่าจาก 0.069 เหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร ด้วยต้นทุนไม่ถึง 2 บาทต่อน้ำ 1,000 ลิตร และเตรียมขยายไปยังตำบลท่าตอน จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอเมืองเชียงราย
นอกจากนี้ มีการแจกจ่ายน้ำดื่มในตำบลท่าตอนแล้วกว่า 100,000 ลิตร สำรองน้ำฉุกเฉินจาก 3 อ่างเก็บน้ำกว่า 22.5 ล้านลูกบาศก์เมตร และเตรียมสร้างระบบประปาบาดาลรวม 22 ระบบ วงเงินประมาณ 165 ล้านบาท ช่วยประชาชนราว 17,600 คน โดย 14 ระบบในอำเภอแม่สายตั้งเป้าแล้วเสร็จภายใน 120 วันหลังลงนามสัญญา พร้อมวางแผนขยายประปาฝาง-แม่อาย-ไชยปราการ ใช้น้ำจากอ่างเก็บน้ำแม่ทะลบในระยะยาว ควบคู่เฝ้าระวังประปาหมู่บ้านและบ่อน้ำตื้นในระดับท้องถิ่น ชุมชน และจังหวัด
ส่วนการควบคุมแหล่งปนเปื้อน กระทรวงอุตสาหกรรมเตรียมกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้า-ส่งออก เพื่อตรวจสอบย้อนกลับและป้องกันการลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ ขณะที่หน่วยงานด้านเกษตรและประมงจะเก็บตัวอย่างพืช ดิน และน้ำ 50 จุด ในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ระหว่างวันที่ 23-25 พฤศจิกายน ก่อนเผยแพร่ Agri-Map แบ่งโซนเขียว เหลือง และแดง วันที่ 15 ธันวาคม โดยผลผลิตโซนเขียวจะได้รับรองมาตรฐาน GAP ส่วนปลาและกุ้งที่ตรวจพบสารหนูไม่เกินเกณฑ์ ยังแนะนำให้นำเครื่องในออกก่อนบริโภค พร้อมรวบรวมผลตรวจที่ยืนยันแล้วเผยแพร่ผ่านแพลตฟอร์มข้อมูลกลางให้ประชาชนติดตามได้ โดย ศ.ดร.ยศชนันย้ำว่า รัฐบาลจะเดินหน้า 2 ทางคู่ขนาน ทั้งเจรจาแก้ปัญหาที่ต้นเหตุด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ และปกป้องน้ำดื่ม อาหาร สุขภาพ และรายได้ของประชาชน โดยไม่รอให้ต้นน้ำสะอาดก่อน







