×

เปิดวงจร ‘อาชญากรรมสิ่งแวดล้อม’ เมื่อทำผิดยังคุ้มกว่าทำถูก ใครจ่ายต้นทุนแทนธุรกิจ?

โดย THE STANDARD TEAM
14.11.2026
ภาพประกอบเชิงสืบสวนสมุดรัฐธรรมนูญเปื้อนคราบสารพิษเชื่อมสู่แหล่งน้ำและชุมชน โดยมีโรงงานอยู่เบื้องหลัง

HIGHLIGHTS

  • กำไรอยู่กับธุรกิจ แต่ต้นทุนสารพิษตกกับประชาชน เมื่อกากอุตสาหกรรมหลุดจากระบบ ชุมชนต้องรับผลกระทบต่อแหล่งน้ำ สุขภาพ และพื้นที่ทำกิน ขณะที่การฟื้นฟูอาจยืดเยื้อแม้ชนะคดี
  • หากทำผิดถูกกว่ากำจัดให้ถูกต้อง ปัญหาก็เสี่ยงเกิดซ้ำ เวทีเสวนาชี้ช่องโหว่การกำกับดูแลและบทลงโทษ พร้อมตั้งคำถามว่า จับของเสียได้มากขึ้น หมายถึงประชาชนปลอดภัยขึ้นจริงหรือไม่
  • ป้องกันวิกฤตครั้งหน้า ต้องเริ่มก่อนสารพิษรั่วไหล ข้อเสนอครอบคลุมการสร้างสถานะทางกฎหมายให้อาชญากรรมสิ่งแวดล้อม เปิดเผยข้อมูลมลพิษผ่านระบบ PRTR และให้ผู้ก่อมลพิษรับผิดชอบค่าฟื้นฟู

น้ำที่ไหลผ่านชุมชนอาจพาสารปนเปื้อนมาจากแหล่งกำเนิดที่อยู่ไกลออกไป กากอุตสาหกรรมที่ควรถูกส่งเข้าสู่ระบบกำจัดอาจไปสิ้นสุดในโกดังหรือใต้ดิน ส่วนพื้นที่เกษตรที่เคยสร้างรายได้ให้ครอบครัว อาจกลายเป็นพื้นที่ที่เจ้าของไม่มั่นใจว่าจะใช้น้ำเพาะปลูกได้อีกหรือไม่

 

ประเด็นสำคัญ

 

เมื่อความเสียหายปรากฏขึ้น คำถามแรกมักเป็นใครปล่อยมลพิษ แต่คำถามที่ตามมาสำคัญไม่แพ้กันคือ เหตุใดระบบที่ควรป้องกันปัญหาจึงหยุดความเสียหายไม่ได้ และใครจะรับผิดชอบต้นทุนที่เหลืออยู่หลังจากนั้น

 

THE STANDARD เรียบเรียงประเด็นจากเวทีเสวนาวิชาการ “วิกฤติอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมในไทย: เศรษฐกิจสีเทา ความยุติธรรม และทางออกสังคมไทย” จัดโดยหลักสูตรอาชญาวิทยาและงานยุติธรรม คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อสำรวจว่า ปัญหามลพิษเชื่อมโยงกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ช่องว่างการกำกับดูแล และความยุติธรรมที่ประชาชนเข้าถึงได้อย่างไร

 

ผ่านมุมมองของ รศ.ดร.วีระยุทธ กาญจน์ชูฉัตร ประธานคณะกรรมาธิการการพัฒนาเศรษฐกิจ สภาผู้แทนราษฎร ฐปณีย์ เอียดศรีไชย ผู้สื่อข่าวอาวุโสและผู้ก่อตั้งสำนักข่าว The Reporters เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ และ ดร.ปรเมศวร์ กุมารบุญ นักอาชญาวิทยาไซเบอร์ ภาพที่ปรากฏคือปัญหาซึ่งต้องตรวจสอบตลอดเส้นทาง ตั้งแต่กติกาที่เปิดรับกิจการ การขนส่งของเสีย ไปจนถึงผู้รับภาระเมื่อการปนเปื้อนเกิดขึ้นแล้ว

 

ต้นเหตุอยู่อีกฝั่งชายแดน แต่ความกังวลอยู่ในก๊อกน้ำของประชาชน

 

ฐปณีย์ร่วมเสวนาผ่านระบบออนไลน์ระหว่างลงพื้นที่จังหวัดเชียงราย เพื่อติดตามการตรวจสอบบริเวณชายแดนที่สามารถมองเห็นพื้นที่ทำเหมืองในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ภารกิจดังกล่าวสะท้อนความยากของปัญหามลพิษข้ามแดน เมื่อพื้นที่ที่ถูกตั้งข้อสงสัยว่าเป็นแหล่งกำเนิดอยู่ภายนอกอำนาจตรวจสอบโดยตรงของไทย

 

ฐปณีย์เล่าว่า ปัญหาคุณภาพน้ำในแม่น้ำสายและแม่น้ำกกถูกติดตามมาอย่างต่อเนื่อง แต่เหตุการณ์น้ำขุ่นผิดปกติจนกระทบการผลิตประปาทำให้ความกังวลขยับเข้าใกล้ชีวิตประจำวันมากขึ้น จากเรื่องที่เกิดในแม่น้ำ กลายเป็นคำถามถึงน้ำที่แต่ละบ้านต้องใช้

 

สำหรับชุมชน ความเสียหายจึงมีทั้งปัญหาการเข้าถึงน้ำและความไม่มั่นใจ แม้ระบบประปาจะกลับมาผลิตได้ ประชาชนยังต้องการรู้ว่า น้ำผ่านการตรวจอะไร ผลตรวจเป็นอย่างไร และหากคุณภาพน้ำดิบเปลี่ยนแปลงอีกครั้ง จะมีระบบแจ้งเตือนและรับมืออย่างไร

 

ฐปณีย์เปรียบเทียบว่า กรณีโรงงานในประเทศไทยยังมีสถานที่ตั้ง ผู้ประกอบการ และหน่วยงานผู้รับผิดชอบที่สามารถติดตามตรวจสอบได้ แต่เมื่อแหล่งที่ถูกตั้งข้อสงสัยอยู่ในประเทศเพื่อนบ้าน โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านการเข้าถึงและการควบคุม การตรวจสอบต้นเหตุย่อมซับซ้อนกว่า

 

ความร่วมมือระหว่างประเทศจึงต้องตอบโจทย์ให้ได้ว่า จะเข้าถึงข้อมูล ตรวจสอบแหล่งกำเนิด และลดการปล่อยมลพิษอย่างไร ขณะที่มาตรการภายในประเทศต้องคุ้มครองประชาชนระหว่างรอการแก้ปัญหาที่ต้นทางด้วย

 

อย่างไรก็ตาม ข้อสันนิษฐานเรื่องเหมือง คันดินเสียหาย และเส้นทางสารปนเปื้อนที่ถูกกล่าวถึงในเวที ยังต้องอาศัยหลักฐานยืนยัน ความขุ่นของน้ำ ผลตรวจสารปนเปื้อนในน้ำดิบ และความปลอดภัยของน้ำประปาที่ผ่านการผลิตแล้ว จึงเป็นข้อมูลที่ต้องแยกพิจารณาให้ชัดเจน

 

เมื่อกากอุตสาหกรรมเชื่อมหลายพื้นที่ การตรวจสอบต้องตามให้ถึงทั้งเครือข่าย

 

ในอีกด้านหนึ่ง ปัญหาภายในประเทศเผยให้เห็นคำถามว่า แม้รัฐมีอำนาจตามกฎหมายอยู่แล้ว เหตุใดความเสียหายจึงยังเกิดซ้ำ

 

เพ็ญโฉมเล่าถึงการทำงานกับชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากกากอุตสาหกรรมในหลายจังหวัด ทั้งระยอง ราชบุรี เพชรบูรณ์ และพระนครศรีอยุธยา ในช่วงแรกแต่ละพื้นที่อาจดูเป็นปัญหาคนละกรณี แต่เมื่อศึกษาข้อมูลบริษัทและใบอนุญาต กลับพบความเชื่อมโยงของผู้ประกอบการในหลายพื้นที่

 

ข้อค้นพบดังกล่าวทำให้การตั้งคำถามขยับจากโรงงานแห่งใดทำผิด ไปสู่การตรวจสอบว่า มีการดำเนินงานร่วมกันอย่างไร ใครเป็นผู้รับของเสีย ใครขนส่ง และของเสียไปจบลงที่ใด

 

สำหรับเพ็ญโฉม คำว่าอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมสะท้อนการละเมิดกฎหมายที่สร้างอันตรายอย่างมีนัยสำคัญต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ โดยเฉพาะพฤติการณ์เกี่ยวกับมลพิษและสารอันตราย ซึ่งความเสียหายอาจสะสมอยู่เป็นเวลานานกว่าจะปรากฏชัด

 

เพ็ญโฉมกล่าวถึงข้อสงสัยและข้อกล่าวหาในกรณีที่ติดตาม ทั้งการประกอบกิจการนอกขอบเขตใบอนุญาต การซุกซ่อนกาก การปลอมแปลงเอกสาร ตลอดจนการจ่ายผลประโยชน์ให้ผู้เกี่ยวข้อง โดยเห็นว่าการตรวจสอบต้องไปถึงบุคคลที่เอื้อให้การกระทำดำเนินต่อได้ด้วย

 

ข้อกล่าวหาเหล่านี้ต้องพิสูจน์เป็นรายกรณี แต่ประเด็นที่เพ็ญโฉมชวนพิจารณาคือ หากตรวจสอบเฉพาะปลายทางที่พบของเสีย อาจยังไม่เพียงพอจะหยุดวงจรที่นำของเสียเข้ามาในพื้นที่ตั้งแต่ต้น

 

ของเสียมีเอกสารกำกับ แต่เหตุใดชุมชนยังต้องตามหาปลายทาง

 

วงจรจัดการกากอุตสาหกรรมมีผู้เกี่ยวข้องหลักตั้งแต่โรงงานผู้ก่อกำเนิด ผู้ขนส่ง ไปจนถึงผู้รับบำบัดหรือกำจัด ระบบกำกับดูแลจึงควรทำให้ตรวจสอบได้ว่า ของเสียออกจากที่ใด เดินทางผ่านเส้นทางไหน และได้รับการจัดการอย่างไร

 

แต่จากกรณีที่เพ็ญโฉมติดตาม ของเสียบางส่วนกลับถูกนำไปทิ้งในที่ดินเปล่า แหล่งน้ำ พื้นที่ขุดหน้าดิน หรือซุกไว้ในโกดัง ขณะที่การรับงานและส่งต่อเป็นทอดๆ ยิ่งเพิ่มความยากในการติดตามความรับผิดชอบ

 

คำถามจึงอยู่ที่ประสิทธิภาพของระบบทั้งหมด ตั้งแต่ข้อมูลที่ผู้ประกอบการรายงาน การตรวจสอบระหว่างขนส่ง ไปจนถึงการยืนยันว่าปลายทางสามารถจัดการของเสียได้จริงตามปริมาณที่รับมา

 

เมื่อของเสียหลุดออกจากระบบ ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่ตรงจุดทิ้ง น้ำฝนและน้ำท่วมสามารถพาสิ่งปนเปื้อนไปยังพื้นที่ข้างเคียง ทำให้คนที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับธุรกิจกำจัดกากต้องรับความเสี่ยงไปด้วย

 

เพ็ญโฉมเล่าว่า ชุมชนบางแห่งต้องเฝ้าระวังทุกฤดูฝน เพราะกังวลว่าบ่อเก็บน้ำปนเปื้อนจะล้นหรือคันดินจะพัง ความเสียหายที่เกิดขึ้นครั้งหนึ่งจึงอาจกลายเป็นความไม่มั่นคงในชีวิตที่ต่อเนื่องอีกหลายปี

 

น้ำท่วมทำให้สังคมเห็นว่า มลพิษเดินทางออกจากรั้วโรงงานได้

 

วีระยุทธยกกรณีน้ำปนเปื้อนในจังหวัดปราจีนบุรีขึ้นอธิบายว่า ภาคประชาสังคมและคนในพื้นที่ร้องเรียนปัญหามานาน แต่จุดเปลี่ยนที่ทำให้สังคมเห็นภาพชัดขึ้นคือช่วงน้ำท่วม เมื่อมีภาพน้ำสีผิดปกติแพร่กระจายออกมา

 

พร้อมเล่าถึงการร่วมกันจัดหาโดรนของคนในพื้นที่เพื่อบันทึกภาพมุมสูง ซึ่งช่วยให้เห็นตำแหน่งโรงงาน พื้นที่น้ำท่วม และพื้นที่เกษตรในภาพเดียวกัน สิ่งที่เคยถูกมองเป็นข้อร้องเรียนเฉพาะจุดจึงปรากฏขอบเขตกว้างขึ้น

 

จากการลงพื้นที่ วีระยุทธพบว่าบางบริเวณที่เห็นเป็นผืนน้ำเคยเป็นทุ่งนา ภาพดังกล่าวนำไปสู่คำถามต่อว่า เมื่อน้ำลดแล้ว เกษตรกรจะกลับมาใช้พื้นที่และแหล่งน้ำได้อย่างไร ต้องตรวจอะไร และใครเป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่าย

 

อย่างไรก็ตาม ภาพที่ทำให้สังคมตระหนักยังต้องเดินคู่กับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ การเก็บตัวอย่างและตรวจวิเคราะห์จึงสำคัญต่อการระบุชนิดสาร ขอบเขตการปนเปื้อน และมาตรการจัดการที่เหมาะสม

 

กรณีนี้ยังชวนย้อนกลับไปถึงการอนุญาตตั้งกิจการใกล้พื้นที่เกษตรว่า รัฐประเมินความเสี่ยงไว้เพียงใด และระบบป้องกันถูกออกแบบให้รับมือเหตุการณ์น้ำท่วมหรือการแพร่กระจายของมลพิษได้หรือไม่

 

จับของเสียได้มากขึ้น แล้วประชาชนปลอดภัยขึ้นหรือยัง

 

อีกประเด็นที่วีระยุทธตั้งคำถามคือ วิธีวัดความสำเร็จของหน่วยงานรัฐ

 

เมื่อหน่วยงานรายงานว่าจับของเสียนำเข้าได้เพิ่มขึ้น ตัวเลขดังกล่าวอาจสะท้อนการทำงานที่เข้มข้นขึ้น แต่ยังตอบไม่ได้ด้วยตัวเองว่า ปัญหาโดยรวมลดลงหรือกำลังขยายตัว

 

หากไม่ทราบปริมาณของเสียที่มีความเสี่ยงทั้งหมด ก็ยากจะประเมินว่าของกลางที่จับได้เป็นสัดส่วนมากน้อยเพียงใด และยังมีส่วนใดหลุดรอดเข้าสู่ระบบ

 

วีระยุทธจึงเสนอให้ผู้กำหนดนโยบายตั้งคำถามต่อจากรายงานผลการจับกุม ทั้งที่มาของสินค้า ความถูกต้องของการสำแดง การตรวจปล่อย และปลายทางที่รับไปจัดการ รวมถึงต้องเชื่อมข้อมูลเหล่านี้กับความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง

 

การมีคดีเพิ่มขึ้นอาจเป็นผลงานของการบังคับใช้กฎหมาย แต่เป้าหมายที่ประชาชนต้องการคือของเสียถูกจัดการอย่างถูกต้อง แหล่งน้ำปลอดภัย และพื้นที่ทำกินไม่ถูกปนเปื้อน การประเมินผลจึงต้องไปถึงผลลัพธ์เหล่านี้ด้วย

 

ถ้าทำผิดแล้วจ่ายน้อยกว่า กติกากำลังสร้างแรงจูงใจแบบใด

 

ในมุมเศรษฐศาสตร์ วีระยุทธชี้ว่า การเปรียบเทียบต้นทุนช่วยอธิบายได้ว่าเหตุใดการกระทำผิดจึงอาจเกิดซ้ำ

 

หากการกำจัดของเสียอย่างถูกต้องมีต้นทุนสูง ขณะที่ค่าปรับหรือภาระที่คาดว่าจะต้องรับเมื่อถูกจับต่ำกว่ามาก ผู้ประกอบการบางรายอาจยอมรับความเสี่ยงนั้นเป็นส่วนหนึ่งของการทำธุรกิจ

 

เมื่อเป็นเช่นนี้ การจับกุมเพียงอย่างเดียวอาจยังเปลี่ยนพฤติกรรมไม่ได้ หากผลประโยชน์จากการหลีกเลี่ยงระบบยังสูงกว่าต้นทุนของการกระทำผิด

 

ข้อเสนอดังกล่าวสอดคล้องกับเพ็ญโฉมที่เห็นว่า ต้องทบทวนทั้งบทลงโทษและความรับผิดในการฟื้นฟู เพราะต้นทุนแท้จริงของมลพิษมีมากกว่าการนำกากออกจากพื้นที่ แต่รวมถึงดิน น้ำ สุขภาพ อาชีพ และเวลาที่ประชาชนสูญเสียไป

 

เพ็ญโฉมเสนอให้มีหลักประกันทางสิ่งแวดล้อม เพื่อเตรียมทรัพยากรสำหรับรับมือความเสียหาย และทำให้ผู้ก่อมลพิษมีภาระรับผิดชอบที่ชัดเจนตั้งแต่ก่อนเกิดปัญหา

 

มิฉะนั้น แม้ชุมชนชนะคดี ก็ยังอาจต้องรอการฟื้นฟู ขณะที่หน่วยงานรัฐเผชิญข้อจำกัดด้านงบประมาณ และของเสียยังคงอยู่ในพื้นที่

 

เศษวัสดุมีมูลค่า แต่ใครรับผิดชอบส่วนที่เหลือ

 

วีระยุทธเสนอให้มองปัญหาการนำเข้าของเสียผ่านห่วงโซ่เศรษฐกิจระหว่างประเทศ เพราะประเทศต้นทาง ผู้ขนส่ง ผู้ลงทุน และประเทศที่รับจัดการอาจเป็นคนละกลุ่มกัน

 

วัสดุบางส่วนสามารถคัดแยกและนำกลับไปใช้ประโยชน์ สร้างรายได้ให้ผู้ประกอบการและเป็นวัตถุดิบต้นทุนต่ำให้ภาคการผลิต แต่คำถามสำคัญอยู่ที่ส่วนซึ่งเหลือจากกระบวนการนั้น โดยเฉพาะวัสดุที่มีอันตรายหรือมีต้นทุนกำจัดสูง

 

หากระบบกำกับดูแลไม่เพียงพอ มูลค่าทางเศรษฐกิจอาจถูกนำออกไปใช้ ขณะที่ภาระจัดการส่วนที่เหลือยังอยู่กับประเทศปลายทางและชุมชนรอบโรงงาน

 

วีระยุทธจึงเสนอให้ตรวจสอบช่องทางนำเข้าอย่างจริงจัง รวมถึงการสำแดงสินค้าในกลุ่มเศษโลหะที่อาจมีวัสดุควบคุมปะปน ทั้งนี้ การนำเข้าเศษโลหะไม่ได้เป็นการกระทำผิดโดยตัวมันเอง สิ่งที่ต้องพิสูจน์คือสินค้าตรงกับที่สำแดงหรือไม่ และปลายทางจัดการได้อย่างถูกต้องเพียงใด

 

ทางออกต้องเริ่มก่อนของเสียกลายเป็นคดี

 

ข้อเสนอจากเวทีครอบคลุมทั้งการป้องกัน การตรวจสอบ และการฟื้นฟู โดยวีระยุทธสนับสนุนการผลักดันระบบ PRTR หรือทำเนียบการปลดปล่อยและเคลื่อนย้ายมลพิษ เพื่อเพิ่มข้อมูลที่ใช้ติดตามแหล่งกำเนิด การปล่อย และการเคลื่อนย้ายสารมลพิษ

 

พร้อมเสนอให้เดินคู่กับนโยบายเศรษฐกิจหมุนเวียน เพื่อให้ประเทศรู้ว่ามีวัสดุและของเสียอยู่ในระบบเท่าใด สามารถนำกลับมาใช้ได้มากน้อยเพียงใด และต้องเตรียมการกำจัดส่วนใดบ้าง

 

หากจัดการได้เป็นระบบ การคัดแยกและนำวัสดุกลับมาใช้สามารถสร้างงานที่มีคุณภาพในท้องถิ่น พร้อมลดการพึ่งพาวัสดุนำเข้าบางส่วน แต่ต้องมีมาตรฐานกำกับเพื่อให้การหมุนเวียนวัสดุไม่สร้างภาระมลพิษรอบใหม่

 

วีระยุทธยังเห็นว่า การดึงดูดการลงทุนควรวางอยู่บนกติกาที่ชัดเจนและบังคับใช้อย่างเสมอภาค เพราะนักลงทุนที่ให้ความสำคัญกับมาตรฐานต้องการระบบที่คาดการณ์ได้ พลังงานสะอาด และการตรวจสอบย้อนกลับ

 

ขณะเดียวกัน การสร้างทางเลือกทางเศรษฐกิจให้ท้องถิ่นก็สำคัญ หากพื้นที่มีโอกาสสร้างรายได้จากกิจกรรมที่ได้มาตรฐาน ย่อมช่วยลดเงื่อนไขที่ทำให้ธุรกิจสีเทาเข้าไปผูกโยงผลประโยชน์กับคนในพื้นที่ได้ง่าย

 

ความปลอดภัยทางสิ่งแวดล้อม ยังต้องมองถึงระบบที่ควบคุมมัน

 

ปรเมศวร์ขยายประเด็นไปสู่ความเสี่ยงของโครงสร้างพื้นฐานที่ใช้ระบบดิจิทัลควบคุม เช่น ระบบประปา บำบัดน้ำเสีย พลังงาน และเครื่องจักรในโรงงาน

 

ปรเมศวร์ชี้ว่า ความเสียหายต่อระบบควบคุมอาจส่งผลทางกายภาพต่อสิ่งแวดล้อมและประชาชนได้ จึงควรประเมินความพร้อมด้านความปลอดภัยของระบบเหล่านี้อย่างต่อเนื่อง พร้อมแยกแยะสาเหตุและเจตนาของเหตุการณ์ด้วยหลักฐาน

 

อย่างไรก็ตาม ข้ออภิปรายส่วนนี้เป็นการประเมินความเสี่ยงอีกประเภทหนึ่ง ไม่ใช่หลักฐานว่ากรณีมลพิษที่กล่าวถึงในเวทีเกิดจากการโจมตีทางไซเบอร์หรือการก่อการร้าย

 

โจทย์ร่วมจึงอยู่ที่การเตรียมระบบป้องกันให้ทันก่อนเกิดความเสียหาย เช่นเดียวกับการจัดการกากอุตสาหกรรมและมลพิษข้ามแดน ซึ่งประชาชนต้องการทั้งข้อมูลที่เชื่อถือได้ หน่วยงานรับผิดชอบที่ชัดเจน และมาตรการที่นำไปปฏิบัติได้จริง

 

เพราะสำหรับชุมชน จุดสิ้นสุดของปัญหาไม่ได้อยู่ในวันที่จับผู้ต้องหาได้ หรือวันที่ศาลมีคำพิพากษา แต่อยู่ในวันที่ประชาชนกลับมาใช้แหล่งน้ำ ทำกินบนที่ดิน และดำเนินชีวิตได้อย่างมั่นใจอีกครั้ง


READ MORE






Latest Stories