วิกฤตฮอร์มุซยังส่อเค้ายืดเยื้อ ทำไมการเปิดเส้นทางเดินเรือเต็มรูปแบบอาจยังไม่สามารถเกิดขึ้นได้

วันนี้ (9 สิงหาคม) ความพยายามในการคลี่คลายวิกฤตช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ขนส่งน้ำมันดิบกว่าร้อยละ 20 ของโลกในช่วงเวลาปกติ กำลังเผชิญกับจุดเปลี่ยนสำคัญและบททดสอบครั้งใหญ่

แม้ว่าอิหร่านและโอมานจะสามารถตกลงกำหนดพิกัดเส้นทางเดินเรือร่วมกันได้จนใกล้บรรลุข้อตกลงแล้ว แต่ทว่าความหวังในการเปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบ (Full Reopening) กลับยังคงดูเหมือนห่างไกล เมื่อฝ่ายความมั่นคงของอิหร่านได้ยื่นข้อเรียกร้องอันเข้มงวดต่อสหรัฐอเมริกา ทั้งการเรียกร้องให้ยกเลิกการปิดล้อมทางทะเลต่อท่าเรืออิหร่าน และการจ่ายค่าชดเชยความเสียหายจากสงครามทั้งหมด

ยิ่งไปกว่านั้น สถานการณ์จริงในน่านน้ำยังคงทวีความตึงเครียดอย่างต่อเนื่อง หลังเกิดเหตุเรือบรรทุกน้ำมันของบริษัท ADNOC แห่งสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (UAE) ถูกโจมตีด้วยขีปนาวุธเมื่อวันเสาร์ที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นว่าเส้นทางเดินเรือวิกฤตสายนี้ยังคงติดหล่มอยู่ท่ามกลางการต่อรองทางภูมิรัฐศาสตร์และการคุกคามทางทหารที่ยากจะหาข้อยุติลงตัว

ข้อตกลงเส้นทางเดินเรือระหว่าง อิหร่าน และโอมาน

อิหร่านและโอมานสามารถตกลงพิกัดเส้นทางเดินเรือร่วมกันได้แล้ว โดยกำหนดให้ เส้นทางขาเข้า (Inbound) ให้เรือวิ่งผ่านช่องทางเหนือซึ่งอยู่ในน่านน้ำอาณาเขตของอิหร่าน ขณะที่เส้นทางขาออก (Outbound) ให้เรือวิ่งผ่านช่องทางใต้ซึ่งอยู่ในน่านน้ำของโอมาน แต่ต้องมีการประสานงานร่วมกับอิหร่าน

นอกจากนี้ยังมีการหารือเกี่ยวกับการเก็บกู้ทุ่นระเบิดในเส้นทางเดินเรือส่วนกลางที่อาจนำมาใช้ในอนาคต การอนุญาตให้เรือรบผ่านทาง และการจัดทำระบบจัดเก็บค่าธรรมเนียมประสานงานร่วมกัน

อย่างไรก็ตาม โฆษกของ กองกำลังพิทักษ์ปฏิวัติอิสลาม (IRGC) ซึ่งเป็นผู้ควบคุมและปฏิบัติการในพื้นที่ มีจุดยืนที่แข็งกร้าวและแยกส่วนจากรัฐบาลฝ่ายบริหาร ระบุว่า การเปิดช่องแคบมีกลไกเฉพาะตัว และ “ไม่มีความเกี่ยวข้องใดๆ กับการเจรจาระหว่างอิหร่านและโอมาน”

โดย IRGC ไม่ได้มองช่องแคบฮอร์มุซเป็นเพียงเส้นทางเศรษฐกิจ แต่มองว่า ฮอร์มุซคือ ‘แหล่งอำนาจทางภูมิรัฐศาสตร์’ ที่เกิดจากที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของอิหร่าน และ IRGC ตั้งใจที่จะใช้จุดนี้เป็น ‘เครื่องมือในการต่อรอง’ สร้างความได้เปรียบ

ทำไมการเปิดเส้นทางเดินเรือเต็มรูปแบบ ‘อาจจะยังไม่เกิดขึ้น’ ในเร็ววัน

การเปิดเส้นทางเดินเรืออย่างเต็มรูปแบบในช่องแคบฮอร์มุซยังไม่สามารถเกิดขึ้นได้ในขณะนี้ เนื่องจาก ‘ปัจจัยขัดแย้ง’ ที่ซับซ้อนหลายประการ โดยเฉพาะข้อเรียกร้องขั้นเด็ดขาดและเข้มงวดของฝั่งอิหร่านต่อสหรัฐฯ รวมถึงจุดยืนและข้อคัดค้านของสหรัฐฯ ซึ่งเงื่อนไขของแต่ละฝ่ายโดยสรุป มีดังนี้

ข้อเรียกร้องฝ่ายอิหร่าน: สภาความมั่นคงแห่งชาติสูงสุดของอิหร่านประกาศอย่างชัดเจนว่า ช่องแคบฮอร์มุซจะไม่เปิดจนกว่าสหรัฐอเมริกาจะ ‘ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม’ โดยอิหร่านได้ยื่นเงื่อนไขที่สหรัฐฯ ‘ยอมรับได้ยาก’ เพื่อแลกกับการเปิดช่องแคบ เช่น

สหรัฐฯ ต้องยุติการปิดล้อมทางทะเลต่อท่าเรือทางตอนใต้ของอิหร่านอย่างถาวร และถอนกำลังทหารรวมถึงทรัพย์สินทางทหารออกจากพื้นที่
สหรัฐฯ ต้องชดเชยค่าเสียหายจากสงครามแก่อิหร่านอย่างครบถ้วน
สหรัฐฯ ต้องยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรทั้งหมด และคืนทรัพย์สินของอิหร่านที่ถูกอายัดไว้ในต่างประเทศโดยไม่มีเงื่อนไข
สหรัฐฯ ต้องยุติสงครามกับอิหร่านและกลุ่มพันธมิตรติดอาวุธในภูมิภาคอย่างถาวร รวมถึงต้องไม่คุกคามอิหร่านอีก

ข้อเรียกร้องฝ่ายสหรัฐฯ: ทางฝั่งสหรัฐฯ เองก็มีเงื่อนไขและจุดยืนที่ขัดแย้งกับอิหร่านอย่างสิ้นเชิง เช่น

สหรัฐฯ ต้องการให้มีข้อตกลงที่ยอมรับได้เกี่ยวกับช่องแคบฮอร์มุซเสียก่อน สหรัฐฯ จึงจะยอมยุติการปิดล้อมทางทะเลต่ออิหร่าน ซึ่งสวนทางกับอิหร่านที่ต้องการให้ยกเลิกการปิดล้อมก่อน
สหรัฐฯ ต้องการคำมั่นสัญญาจากอิหร่านว่าจะยุติการโจมตีเรือสินค้าในช่องแคบ
ข้อขัดแย้งเรื่องการเก็บค่าธรรมเนียมผ่านทาง (Tolls) โดยอิหร่านควบคุมช่องแคบและต้องการจัดเก็บค่าธรรมเนียมจากผู้ใช้เส้นทาง แต่สหรัฐฯ คัดค้านการเก็บค่าธรรมเนียมใดๆ อย่างรุนแรง
กรอบเวลาการเจรจาที่เหลื่อมล้ำ ภายใต้ข้อตกลงชั่วคราว (Interim deal) ในเดือนมิถุนายน ประเด็นเรื่องการยกเลิกคว่ำบาตรและการชดเชยค่าเสียหายถูกกำหนดให้ไปพูดคุยกันในขั้นตอนการเจรจาข้อตกลงขั้นสุดท้าย (Final deal) ภายใน 60 วัน แต่สหรัฐฯ มองว่า อิหร่านกลับนำประเด็นเหล่านี้มาเป็นเงื่อนไขบังคับก่อนในปัจจุบัน

นอกจากเงื่อนไขต่างๆ ที่ขัดแย้งกันแล้ว ความน่าเชื่อถือและไว้วางใจกันระหว่างทั้งสองฝ่ายยังอยู่ในระดับต่ำ โดยรัฐมนตรีต่างประเทศของอิหร่านชี้ว่า ความติดขัดในปัจจุบันส่วนหนึ่งเป็นเพราะสหรัฐฯ ละเมิดพันธกรณีในบันทึกความเข้าใจ (MoU) เมื่อเดือนมิถุนายน เช่น สหรัฐฯ ไม่ยอมยับยั้งการโจมตีของอิสราเอลในเลบานอน และปฏิเสธที่จะปลดบล็อกเงินฝากของอิหร่านในต่างประเทศ

อีกทั้งสถานการณ์ความมั่นคงและเหตุโจมตีจริงในน่านน้ำยังคงรุนแรง แม้ในทางทฤษฎีจะมีการเจรจาหารือระหว่างกัน แต่ในทางปฏิบัติความปลอดภัยทางทะเลยังคงล้มเหลว ทำให้วิกฤตการณ์นี้ยังคงส่อเค้ายืดเยื้อ และทำให้การเปิดเส้นทางเดินเรือเต็มรูปแบบอาจยังไม่สามารถเกิดขึ้นได้ในเร็ววันนี้

ภาพ: Reuters

อ้างอิง: