ผมเพิ่งมีโอกาสเดินทางไปญี่ปุ่น 8 วัน ตามคำเชิญของกระทรวงการต่างประเทศของญี่ปุ่นครับ โดยสามารถออกแบบทริปและเลือกหัวข้อศึกษาเองได้ทั้งหมด ผมจึงเลือกสองเรื่องที่คิดว่าสำคัญต่ออนาคตของประเทศไทยคือ AI และอุตสาหกรรมอาหาร
ตลอดการเดินทาง ผมได้พูดคุยกับนักวิจัย นักนโยบาย ทีมยุทธศาสตร์เทคโนโลยี รวมถึงเข้าไปดูมหาวิทยาลัย ห้องแลบ และบริษัทอุตสาหกรรมหลายแห่ง สิ่งที่เห็นทำให้ผมรู้สึกชัดขึ้นเรื่อย ๆ ว่า ญี่ปุ่นกำลังเล่น “เกม” อีกเกมหนึ่ง เกมที่ต่างจากการแข่งขัน AI ที่โลกกำลังพูดถึงอยู่ทุกวันครับ
โลกกำลังถามคำถามหนึ่ง
ใครจะสร้าง AI ที่เก่งที่สุดในโลก
แต่ญี่ปุ่นกำลังถามคำถามอีกแบบหนึ่ง
AI จะช่วยแก้ปัญหาของประเทศเราได้อย่างไร
คำถามที่ดูเรียบง่ายนี้ กำลังกลายเป็นจุดตั้งต้นของยุทธศาสตร์ทั้งประเทศ
โจทย์ใหญ่ของญี่ปุ่น: ประเทศที่กำลัง “ขาดคน”
ญี่ปุ่นกำลังเผชิญความท้าทายเชิงโครงสร้างที่หนักที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ประชากรกำลังลดลงอย่างรวดเร็ว อัตราการเกิดต่ำ และสังคมกำลังก้าวเข้าสู่ยุคผู้สูงอายุเต็มรูปแบบ อีกไม่กี่สิบปีข้างหน้า แรงงานของประเทศจะหายไปหลายล้านคน
แต่ปัญหาของญี่ปุ่นไม่ได้เริ่มจากประชากรเท่านั้น มันเริ่มมาตั้งแต่เศรษฐกิจ หลังฟองสบู่แตกในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ญี่ปุ่นเข้าสู่ช่วงที่นักเศรษฐศาสตร์เรียกว่า Lost Decades เศรษฐกิจแทบไม่เติบโต เงินเฟ้อต่ำหรือเข้าสู่ภาวะเงินฝืดเป็นเวลานาน ธนาคารกลางต้องใช้นโยบายดอกเบี้ยต่ำเกือบศูนย์ และอัดฉีดสภาพคล่องมหาศาลเพื่อพยุงเศรษฐกิจ ผลลัพธ์คือเศรษฐกิจที่เติบโตช้าเป็นเวลาหลายสิบปี
ในช่วงหลัง ญี่ปุ่นกลับเผชิญอีกแรงกดดันหนึ่ง เงินเฟ้อเริ่มกลับมา ค่าเงินเยนอ่อน ต้นทุนชีวิตสูงขึ้น แต่ค่าจ้างของคนจำนวนมากยังเพิ่มขึ้นช้า ทำให้เศรษฐกิจอยู่ในภาวะที่ซับซ้อนกว่าที่เคย
ขณะเดียวกันปัญหาแรงงานกำลังรุนแรงขึ้น โรงงานขาดแรงงาน ภาคเกษตรไม่มีคนรุ่นใหม่ โรงพยาบาลเริ่มขาดบุคลากร ร้านค้าและบริการจำนวนมากต้องลดเวลาเปิดทำการ สำหรับประเทศอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ นี่ไม่ใช่แค่ปัญหาสังคม แต่มันคือความเสี่ยงต่อระบบเศรษฐกิจทั้งประเทศ
ดังนั้นรัฐบาลญี่ปุ่นจึงเริ่มมอง AI ไม่ใช่แค่เทคโนโลยีใหม่ แต่เป็นเครื่องมือแก้ปัญหาโครงสร้างของประเทศ เป็นเครื่องมือที่จะช่วยเพิ่ม Productivity ชดเชยแรงงานที่หายไป และสร้างเครื่องยนต์เศรษฐกิจใหม่ พูดอีกแบบหนึ่ง ญี่ปุ่นกำลังพยายามใช้ AI เพื่อพาประเทศออกจากเงาของ Lost Decades
เป้าหมายของญี่ปุ่น: The Most AI-Friendly Nation
รัฐบาลญี่ปุ่นประกาศเป้าหมายชัดเจน ประเทศต้องกลายเป็น The Most AI-Friendly Nation คำว่า AI-friendly ในบริบทของญี่ปุ่นไม่ได้หมายถึงประเทศที่มีเทคโนโลยีล้ำที่สุด แต่หมายถึงประเทศที่ “ใช้ AI ได้จริงมากที่สุด” ตั้งแต่รัฐบาล อุตสาหกรรม โครงสร้างพื้นฐาน ธุรกิจ ไปจนถึงชีวิตประจำวันของประชาชน
แนวคิดคือ AI ต้องกลายเป็น Infrastructure ของประเทศ เหมือนไฟฟ้า หรืออินเทอร์เน็ตในอดีต
AI ไม่ใช่อุตสาหกรรมเดียว แต่เป็นเครื่องมือของเศรษฐกิจทั้งประเทศ
ญี่ปุ่นไม่ได้มอง AI เป็นอุตสาหกรรมแยกเดี่ยว แต่เชื่อม AI เข้ากับ 17 อุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ของประเทศ เช่น Semiconductor, Biotechnology, Aerospace, Cybersecurity, Clean Energy, Smart Agriculture, Digital Infrastructure และ Content Industry
AI จึงไม่ใช่เป้าหมายสุดท้าย แต่มันคือเครื่องมือยกระดับเศรษฐกิจทั้งระบบ
ญี่ปุ่นมองระบบ AI เป็น stack 4 ชั้น ได้แก่ Semiconductor, Cloud และ Data center, AI Models และ AI Applications ประเทศที่ควบคุม stack เหล่านี้ได้จะมีสิ่งที่เรียกว่า AI Sovereignty ญี่ปุ่นอาจไม่ครองทุก Layer แต่พยายามรักษาความสามารถใน Layer สำคัญ
สนามที่ญี่ปุ่นเลือก: Vertical AI และ Physical AI
ญี่ปุ่นรู้ดีว่าการแข่งขัน AI โลกมีผู้เล่นยักษ์ใหญ่อยู่แล้ว สหรัฐมี Big Tech จีนมีข้อมูลและตลาดขนาดใหญ่ ดังนั้นญี่ปุ่นจึงเลือกสนามที่ตัวเองแข็งแรง สนามแรกคือ Vertical AI AI ที่ถูกออกแบบสำหรับอุตสาหกรรมเฉพาะ เช่น manufacturing, healthcare, logistics และ agriculture
อีกสนามหนึ่งคือ Physical AI AI ที่ทำงานในโลกจริง เช่น robotics, autonomous driving, smart factory, drones และหุ่นยนต์ดูแลผู้สูงอายุ นี่คือพื้นที่ที่ญี่ปุ่นมีความเชี่ยวชาญมายาวนาน
เริ่มจาก “การใช้ AI” ไม่ใช่แค่การสร้าง
แนวคิดหนึ่งที่ได้ยินบ่อยมากระหว่างการพูดคุยกับทีมยุทธศาสตร์ของญี่ปุ่นคือ まずAIを使ってみる หรือ “ลองใช้ AI ก่อน”
และผู้ที่ต้องเริ่มก่อนคือรัฐบาล หน่วยงานรัฐเริ่มใช้ generative AI ในงานจริง เช่น สรุปเอกสาร ค้นกฎหมาย วิเคราะห์คำถามในรัฐสภา และช่วยเขียนรายงาน แนวคิดคือ ใช้ AI → เกิดข้อมูล → AI ดีขึ้น → ใช้มากขึ้น เป็นวงจรนวัตกรรมที่ขับเคลื่อนตัวเอง
มหาวิทยาลัย โรงงานผลิตสมอง AI ของประเทศ
อีกองค์ประกอบสำคัญที่เห็นชัดมากคือบทบาทของมหาวิทยาลัย ในหลายประเทศ นวัตกรรมมักเริ่มจากบริษัท แต่ในญี่ปุ่น มหาวิทยาลัยยังคงเป็นหัวใจของระบบนิเวศ ตัวอย่างสำคัญคือ Matsuo Lab ที่ University of Tokyo ห้องแลบของศาสตราจารย์ Yutaka Matsuo ซึ่งมีบทบาทสำคัญทั้งในงานวิจัย AI และการให้คำปรึกษานโยบายแก่รัฐบาล
Matsuo Lab ไม่ได้เป็นแค่ห้องวิจัย แต่มันทำหน้าที่เหมือน incubator ของ deep-tech startups นักศึกษาจำนวนมากออกไปก่อตั้งบริษัท AI ของตัวเอง มหาวิทยาลัยจึงไม่ได้ผลิตแค่งานวิจัย แต่กำลังผลิตผู้ประกอบการ AI เชื่อม research → startup → industry ซึ่งเป็นหัวใจของ ecosystem นวัตกรรม
6 ภาพจากญี่ปุ่นที่สะท้อนอนาคต AI
แนวคิด AI ของญี่ปุ่นไม่ได้อยู่แค่ในเอกสารนโยบาย แต่มันกำลังปรากฏในชีวิตจริง
ฟาร์มสตรอว์เบอรี่ที่ควบคุมด้วย AI เซ็นเซอร์และระบบคอมพิวเตอร์ควบคุมอุณหภูมิ ความชื้น น้ำ และแสงแบบเรียลไทม์ นี่คือ AI ในภาคเกษตร
LOVOT หุ่นยนต์แก้เหงา หุ่นยนต์ตัวเล็กแบบ kawaii ที่ถูกสร้างมาเพื่อเป็นเพื่อนของมนุษย์ ในสังคมที่ผู้สูงอายุจำนวนมากต้องอยู่คนเดียว เทคโนโลยีอาจช่วยเติมช่องว่างทางอารมณ์
หุ่นยนต์ดูแลผู้สูงอายุ ญี่ปุ่นกำลังพัฒนาหุ่นยนต์ช่วยพยุงผู้ป่วย ช่วยใส่ถุงเท้า ช่วยยกตัวผู้ป่วย หรือช่วยทำความสะอาดห้องน้ำ นี่คือ Physical AI ที่ทำงานในโลกจริง
AI ในอุตสาหกรรมอนิเมะ AI เริ่มเข้ามาช่วยสร้างภาพพื้นหลัง ออกแบบตัวละคร และเรนเดอร์ฉาก ทำให้กระบวนการผลิตเร็วขึ้น
อุตสาหกรรมอาหาร บริษัทอย่าง Kikkoman, Ajinomoto และ Calbee กำลังผสาน Food × Biotechnology × Data × AI การหมัก การวิเคราะห์รสชาติ และการควบคุมกระบวนการผลิตกำลังกลายเป็นวิทยาศาสตร์
อุตสาหกรรมรถยนต์ Honda ที่กำลังพัฒนาระบบขับขี่อัตโนมัติภายใต้แนวคิด Cooperative Intelligence (CI) ซึ่งต่างจากแนวทางของบริษัทเทคโนโลยีหลายแห่งที่พยายามสร้างรถที่ขับแทนมนุษย์ Honda มองว่ารถควร “เข้าใจและทำงานร่วมกับมนุษย์” มากกว่า AI ของระบบนี้จึงถูกออกแบบให้รับรู้ผู้ใช้ คนอื่นบนถนน และสภาพแวดล้อมพร้อมกัน เพื่อคาดการณ์พฤติกรรมและตัดสินใจแบบที่คนขับที่มีประสบการณ์จะทำ
เมื่อรวมภาพทั้งหมดเข้าด้วยกัน ฟาร์มอัจฉริยะ หุ่นยนต์แก้เหงา หุ่นยนต์ดูแลผู้สูงอายุ AI ในอนิเมะ AI ในอาหาร และ AI ในรถยนต์ อาจดูเหมือนคนละเรื่อง แต่เมื่อมองในมุมยุทธศาสตร์ มันสะท้อนแนวคิดเดียวกัน
ญี่ปุ่นไม่ได้พยายามสร้าง AI ที่ใหญ่ที่สุดในโลก แต่กำลังสร้าง ประเทศที่ใช้ AI ได้ดีที่สุด
ความเสี่ยง
แม้ยุทธศาสตร์จะชัด แต่ญี่ปุ่นยังมีข้อจำกัด งบลงทุน AI ยังต่ำกว่าสหรัฐมาก startup ecosystem ยังเล็ก และวัฒนธรรมองค์กรยังค่อนข้างอนุรักษ์นิยม มีลำดับชั้น ไม่อยากเสี่ยง ปลอดภัยไว้ก่อน ระเบียบขั้นตอนละเอียด คำถามคือ ญี่ปุ่นจะเร่งนวัตกรรมได้เร็วพอหรือไม่ในโลกที่เทคโนโลยีกำลังเปลี่ยนอย่างรวดเร็ว
บทเรียนสำหรับประเทศไทย
บทเรียนสำคัญจากญี่ปุ่นคือ ประเทศนี้ไม่ได้เริ่มจากเทคโนโลยี แต่เริ่มจาก ปัญหาของประเทศ แล้วถามว่า AI จะช่วยแก้ปัญหานั้นได้อย่างไร
สำหรับประเทศไทย คำถามอาจเป็น AI จะช่วยเพิ่ม productivity ได้อย่างไร จะช่วยยกระดับอุตสาหกรรมอย่างไร จะช่วยให้เราหลุดจาก middle income trap อย่างไร
AI อาจไม่ใช่คำตอบทั้งหมด แต่สำหรับหลายประเทศ มันกำลังกลายเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ ประเทศหนึ่งออกแบบอนาคตของตัวเองใหม่
สำหรับผม ญี่ปุ่นกำลังพยายามพิสูจน์ว่า แม้จะไม่ใช่มหาอำนาจเทคโนโลยี ประเทศหนึ่งก็ยังสามารถใช้ AI เพื่อแก้ปัญหาของตัวเองได้ หากมียุทธศาสตร์ที่ชัดเจนพอครับ
