จาก ‘ปัญหาปากท้อง’ สู่ ‘โค่นล้มระบอบ’ ทำไมอิหร่านจึงเกิดเหตุประท้วงครั้งใหญ่?

อิหร่านกำลังเผชิญกับคลื่นการประท้วงครั้งรุนแรงที่สุดนับตั้งแต่ปี 2022 หลังสถานการณ์ยืดเยื้อเข้าสู่วันที่ 12 ของการชุมนุม ท่ามกลางยอดผู้เสียชีวิต 36 คน และผู้ถูกคุมขังอีก 2,000 ราย ขณะที่ทางการเร่งดำเนินมาตรการเข้มงวดปราบปรามประชาชน ด้วยการตัดสัญญาณโทรศัพท์และอินเตอร์เน็ตทั่วประเทศ

การประท้วงรอบนี้ไม่ได้จำกัดแค่ข้อเรียกร้องเรื่องปัญหาปากท้อง แต่ยังยกระดับไปสู่การท้าทาย ‘ระบอบการปกครอง’ หลังมีผู้ชุมนุมตะโกนคำขวัญอย่าง “ความตายจงเกิดกับเผด็จการ” ท่ามกลางรายงานจาก The Times สื่ออังกฤษที่ยิ่งตอกย้ำความเปราะบางของอำนาจรัฐว่า อยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน กำลังเตรียมลี้ภัยออกนอกประเทศพร้อมกับครอบครัวไปยังรัสเซีย

การลุกฮือครั้งนี้สะท้อนอะไรเกี่ยวกับสังคมและการเมืองอิหร่าน แล้วเหตุใดแรงกดดันทางเศรษฐกิจจึงลุกลามไปสู่การตั้งคำถามต่อทั้งระบอบ THE STANDARD สรุปชนวนสำคัญจากเหตุการณ์ครั้งนี้

ทำไมอิหร่านจึงออกมาชุมนุม?

การประท้วงครั้งนี้มีชนวนจากการนัดหยุดงานของกลุ่มแม่ค้าและพ่อค้าในตลาดบาซาร์ ตั้งแต่วันที่ 28 ธันวาคม 2025 เป็นต้นมา อันเนื่องมาจากวิกฤตเศรษฐกิจ หลังค่าเงินเรียลอิหร่านดิ่งลงจนทำสถิติต่ำสุดเป็นประวัติการณ์ ทำให้เกิดปัญหาเงินเฟ้อตามมา ซึ่งผลกระทบที่เห็นได้ชัด คือ ราคาสินค้าและอาหารพุ่งสูงถึง 72% เมื่อเทียบกับปี 2024

หากย้อนที่มาที่ไป วิกฤตเศรษฐกิจทั้งหมดมีที่มาจากการถูก ‘คว่ำบาตร’ อิหร่านถือเป็นประเทศหนึ่งที่ถูกคว่ำบาตรมากที่สุดในโลก ทั้งข้อกล่าวหาการผลักดันโครงการนิวเคลียร์, การสนับสนุนกลุ่มติดอาวุธ ไปจนถึงการละเมิดสิทธิมนุษยชน ผลที่ตามมาคือ อิหร่านถูกจำกัดการเข้าถึงตลาดเงิน ไม่สามารถใช้ทรัพย์สินในต่างประเทศ หรือนำเข้าสินค้าบางอย่างไม่ได้

อเล็กซ์ วาตันกา นักวิชาการอาวุโสจาก Middle East Institute อธิบายผ่านนิตยสาร TIME ว่า ผลของการคว่ำบาตรและข้อจำกัดทางการค้า ทำให้อิหร่านกลายเป็นประเทศที่มีลูกค้ารายเดียวคือ ‘จีน’ ที่รับซื้อน้ำมันส่วนใหญ่

วาตันกาขยายความว่า จากสถานการณ์ข้างต้น ทำให้อิหร่านกลายเป็น ‘ระเบิดเวลา’ เพราะนักลงทุนต่างชาติหลีกเลี่ยงตลาดอิหร่าน ขณะที่ประชาชนนำเงินออกนอกประเทศและซื้อทรัพย์สินต่างแดน ทำให้เกิดปัญหาสภาพคล่องทางการเงิน

จากเดิมที่วิกฤตเศรษฐกิจเลวร้ายอยู่แล้ว นับตั้งแต่ โดนัลด์ ทรัมป์ ผู้นำสหรัฐฯ ประกาศคว่ำบาตรและยุติข้อตกลงนิวเคลียร์ในปี 2018 อิหร่านถูกซ้ำเติมความเสียหายทางเศรษฐกิจอีกระลอก จากเหตุการณ์อิสราเอลและสหรัฐฯ เปิดฉากโจมตีฐานนิวเคลียร์หลายแห่งในเดือนมิถุนายน 2025 โดยอ้างว่า เป็นการตอบโต้ที่เตหะรานกำลังพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์อย่างเป็นความลับ

ปัจจุบัน อิหร่านเผชิญภาวะเงินเฟ้อราว 40% ต่อปี ทำให้ราคาสินค้าหลักอย่างน้ำมันประกอบอาหาร เนื้อสัตว์ ข้าว และชีส มีราคาสูงเกินกำลังซื้อของประชาชน โดยประชาชนรายหนึ่งอธิบายสถานการณ์ล่าสุดกับ SkyNews ว่า ราคาไข่ 1 แผงพุ่งจาก 2.8 แสนโตมัน (ประมาณ 2,200 บาท) เป็น 5 แสนโตมัน (ประมาณ 4,000 บาท) ภายในไม่กี่วัน

อนึ่งสถานการณ์ดังกล่าวเป็นผลพวงจากการที่ มาซูด เปเซชเคียน ประธานาธิบดีอิหร่านประกาศยุติอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราแบบอุดหนุน และหันมาแจกเงินช่วยเหลือรายเดือนแทน ซึ่งคาดว่า ราคาสินค้าจะพุ่งขึ้นอีก หากมาตรการมีผลบังคับใช้ในวันที่ 10 มกราคมนี้

จากปัญหาปากท้องขยายถึงระบอบการปกครองได้อย่างไร

เพราะการเมืองย่อมเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจ ชาวอิหร่านจำนวนไม่น้อยรู้สึกว่า ปัญหาทั้งหมดเป็นมากกว่าความล้มเหลวการบริหารรัฐบาล แต่เกิดขึ้นเพราะปัญหาเชิงโครงสร้างจากระบอบการปกครอง สะท้อนจากคำขวัญในการประท้วงครั้งนี้ที่มุ่งเป้าโจมตีนโยบายต่างประเทศของทางการโดยตรง คือ ‘ไม่เอากาซา ไม่เอาเลบานอน ชีวิตขอมอบให้อิหร่าน’

ผู้เชี่ยวชาญจาก Middle East Institute ขยายความว่า ระบอบการปกครองอิหร่านอยู่ภายใต้ระบอบศาสนาที่ให้ความสำคัญกับอุดมการณ์และการต่างประเทศเหนือการพัฒนาเศรษฐกิจ ซึ่งจะเห็นได้จากในช่วงที่ผ่านมาว่า อิหร่านพยายามดำเนินนโยบายมีส่วนร่วมกับความขัดแย้งในภูมิภาคตะวันออกกลาง เช่น การสนับสนุนกลุ่มฮามาสในปาเลสไตน์ และฮิซบอลเลาะห์ในเลบานอน

ขณะที่ชาวอิหร่านมองว่า การที่ทางการดำเนินนโยบายเช่นนี้ เป็นการเบี่ยงเบนทรัพยากรออกจากปัญหาภายในประเทศ โดยเฉพาะในช่วงเวลาสำคัญที่อิหร่านกำลังเผชิญวิกฤตเศรษฐกิจอย่างรุนแรง

นอกจากนี้ บทบาทของคนรุ่นใหม่หรือ ‘กลุ่ม Gen Z’ ก็มีส่วนสำคัญที่ทำให้การประท้วงลุกลามอย่างรวดเร็ว โดยปรากฏประโยคที่แพร่หลายบน TikTok และโซเชียลมีเดียแพลตฟอร์มของคนหนุ่มสาวอย่างคำว่า “ฉันยอมเป็นคนต่อไป หากนั่นหมายความว่าฉันจะเป็นคนสุดท้าย” ซึ่งมีนัยสำคัญถึงคนรุ่นใหม่จำนวนออกมาที่เสียชีวิตจากการถูกปราบปรามโดยรัฐในการชุมนุม

ปฏิเสธไม่ได้ว่า คนหนุ่มสาวอิหร่านจำนวนมากเติบโตขึ้นมาแตกต่างจากคนรุ่นก่อน โดยเฉพาะมุมมองต่อโลกและการเข้ามาของอินเทอร์เน็ต ที่สามารถติดตามเหตุการณ์ประท้วงในประเทศอื่นๆ แม้จะถูกจำกัดบางอย่าง ซึ่งทำให้พวกเขารู้ว่า การใช้ชีวิตแบบนี้ไม่ใช่เรื่องปกติ และเชื่อว่า ทุกคนสามารถลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงประเทศได้

ขณะที่เหตุการณ์การประท้วงในปี 2022-2023 จากกรณี มาห์ซา อามินี หญิงชาวเคิร์ดวัย 22 ปี เสียชีวิตจากการจับกุมของตำรวจศีลธรรม เพราะละเมิดกฎหมายการสวมใส่ฮิญาบ ได้ทิ้งจิตสำนึกทางการเมืองอย่างศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และเสรีภาพทางการเมืองไว้กับคนรุ่นใหม่อีกด้วย ซึ่งทำให้การชุมนุมในปี 2025 ผสมผสานทั้งประเด็นปากท้อง สิทธิมนุษยชน และระบอบการปกครองอย่างแยกจากกันไม่ได้

การชุมนุมของอิหร่านไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นโครงการของสหรัฐฯ?

ในช่วงที่ผ่านมา ทรัมป์ได้แสดงความคิดเห็นต่อสถานการณ์ในอิหร่านผ่าน Truth Social ว่า หากรัฐบาลยิงและสังหารผู้ประท้วงอย่างสันติด้วยความรุนแรง สหรัฐฯ จะเข้าช่วยเหลืออย่างเต็มที่ ซึ่งบางส่วนจับตามองว่า สถานการณ์อาจบานปลายเหมือนกรณีสหรัฐฯ เปิดปฏิบัติการบุกเวเนซุเอลา และควบคุมตัว นิโกลัส มาดูโร ในช่วงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา

เจฟฟรีย์ แซคส์ (Jeffrey Sachs) ศาสตราจารย์นักเศรษฐศาสตร์, ผู้อำนวยการศูนย์การพัฒนาที่ยั่งยืน มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย และอดีตที่ปรึกษาพิเศษของเลขาธิการ UN 3 สมัย วิเคราะห์สถานการณ์ว่า การประท้วงที่เกิดขึ้นในอิหร่านเป็นบทละครส่วนหนึ่งของสหรัฐฯ ที่มุ่งเป้าทำลายเศรษฐกิจผ่านการคว่ำบาตร เพื่อทำให้ทรัมป์มี ‘ความชอบธรรม’ เข้าแทรกแซงสถานการณ์ภายใน

อาจารย์แซคส์ระบุว่า อิหร่านคือ ‘โครงการระยะยาว’ ของสหรัฐฯ ที่ต้องการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองของประเทศอื่น เช่นเดียวกับยูเครนและเวเนซุเอลา โดยที่ผ่านมา สหรัฐฯ แทรกแซงอิหร่านมาตั้งแต่ปี 1953 จนถึงหลังการปฏิวัติอิหร่านปี 1979 เพราะทรัพยากรสำคัญอย่าง ‘น้ำมัน’

อดีตที่ปรึกษาพิเศษเลขา UN มองว่า สถานการณ์ในอิหร่านครั้งนี้อาจนำไปสู่การใช้กำลังทางทหาร เช่น อิสราเอลทิ้งระเบิด หรือปฏิบัติการร่วมกับสหรัฐฯ ซึ่งหากอิสราเอลใช้จังหวะความวุ่นวายนี้โจมตีอิหร่าน สถานการณ์จะเลวร้ายและคาดเดาไม่ได้อย่างยิ่ง

แซคส์ทิ้งท้ายว่า อิหร่านไม่ใช่ ‘หมูในอวย’ เหมือนเวเนซุเอลา เพราะมีความแข็งแกร่งทางทหารมากกว่า และมีพันธมิตรที่สามารถสร้างความเสียหายขั้นรุนแรงได้ หากเกิดสงครามขึ้นจริงๆ อาจารย์เชื่อว่า จะนำไปสู่หายนะที่รุนแรงกว่ากรณีเวเนซุเอลาอย่างเทียบไม่ได้

ภาพ: SOPA Images / Getty Images

อ้างอิง: