“คนร้ายพยายามจะข่มขืน พยายามต่อย พยายามเอามือทั้งสองข้างขย้ำเข้าไปในปาก แล้วก็ฉีกจนทะลุกระพุ้งแก้มทั้งหมด…ในใจเราได้แต่คิดว่า ถ้าสมมุติว่าระบบของแพลตฟอร์ม XXXX ดี เขาจะรู้ว่า เอ๊ะ เหตุใดไรเดอร์ไปถึงปลายทางแล้ว ทำไมถึงยังย้อนกลับมาและหยุดอยู่ตรงสถานที่นี้เป็นเวลานานๆ ในใจเราแอบคิดนิดนึงว่า แพลตฟอร์ม XXXX จะมีสัญญาณหรืออะไรขึ้นมาให้เรารู้สึกได้ว่า เขากำลังติดตามเราอยู่ แต่ไม่เลยค่ะ ตอนนั้นกลายเป็นเราต้องสู้เพื่อชีวิตตัวเอง”
ประเด็นสำคัญ
ส่วนหนึ่งของเรื่องราวที่เปรียบเสมือนฝันร้ายของ ‘เม’ ไรเดอร์หญิงชาวไทย ที่เผชิญกับเหตุการณ์คนร้ายพยายาม ‘ข่มขืน-ฆ่า’ ระหว่างทำงานขับรถมอเตอร์ไซค์ส่งลูกค้าให้กับแพลตฟอร์มบริการขนส่งและเดลิเวรีชื่อดังเมื่อเดือนพฤศจิกายนปีที่แล้ว (2025) แต่กลับถูกล่อลวงไปยังบริเวณบ้านร้างก่อนที่จะเกิดเหตุขึ้น
แม้ว่าเธอจะโชคดีที่มีพลเมืองดีได้ยินเสียงร้อง และตามมาดูที่บ้านร้างจนทำให้เมรอดชีวิตมาได้ แต่บาดแผลจากเรื่องนี้ สะท้อนปมปัญหาใหญ่ที่แพลตฟอร์มซึ่งเธอทำงานด้วย ไม่เคยมีระบบใดๆ เพื่อช่วยปกป้องชีวิตและความปลอดภัยของไรเดอร์ มีเพียงระบบ AI ที่เป็นเหมือนเกราะป้องกันแพลตฟอร์มจากความรับผิดชอบต่อชีวิตของแรงงาน
เมสะท้อนเรื่องราวทั้งหมดนี้ผ่านระบบ Video Conference ในเวทีเสวนา CSPF: When AI Is the Boss: Platform Work, Social Security, and ILO Convention No. 193 ภายในงานประชุมประจำปี IMF-World Bank Group Annual Meetings 2026 ที่กรุงเทพฯ ในวันนี้ (14 ตุลาคม) ท่ามกลางผู้ร่วมเสวนาที่ทำงานด้านสิทธิแรงงานและสิทธิมนุษยชนจากหลายประเทศ
เธอพยายามที่จะเรียกร้องความเป็นธรรมให้กับตัวเองและบรรดาไรเดอร์ที่ทำงานให้กับแพลตฟอร์ม ในขณะที่แพลตฟอร์มมีการปรับเปลี่ยนและพัฒนาระบบอย่าง AI และอัลกอริทึม เพื่อควบคุมและบริหารจัดการการทำงานของไรเดอร์ แต่กลับไม่มีการคำนึงถึงความปลอดภัยใดๆ ในการทำงาน
“หลังจากนั้น เราต้องแบบไม่ได้ทำงาน เราติดต่อหาแพลตฟอร์ม แพลตฟอร์มพูดว่า ‘มันเป็นระบบ AI ขอแสดงความเสียใจ ขอบคุณที่แจ้งให้ทราบ’ ตอบมาแค่นี้ แล้วเราก็สู้ของเรามาตลอดระยะเวลาแบบ 11 เดือน เราไปทุกกระทรวง เราพยายามออกทุกสื่อ เราพยายามเรียกร้องสิทธิของคนเรา”
“จริงๆ แล้วในความเป็นไรเดอร์ เรารู้อยู่แล้วว่า มันไม่มีสวัสดิการอะไร แต่ในเมื่อคุณเป็นคนออกกฎให้เราว่า หากไม่รับงาน เราจะต้องโดนหักคะแนน หากเรากระทำไม่ดี เราจะต้องโดนแบน ซึ่งคุณมีบทลงโทษกับเราชัดเจน คุณกำหนดราคาให้เรา ทั้งๆ ที่เราไม่มีสิทธิเรียกร้องอะไรคุณเลย แม้กระทั่งเรื่องงานที่ไม่ปลอดภัย เราก็ไม่มีสิทธิที่จะปฏิเสธ” เมกล่าว
หลังรอดชีวิตจากเหตุการณ์ดังกล่าว จนถึงวันนี้ยังคงไม่มีการเยียวยาจากแพลตฟอร์มที่เธอทำงาน กระทั่งมีนักข่าวสำนักหนึ่งติดต่อไปยังแพลตฟอร์ม ทำให้ทางแพลตฟอร์มมีความเคลื่อนไหว โดยให้ทีมงานพยายามติดต่อหาเธอ แต่คำพูดกลับไม่ได้แสดงถึงความจริงใจ
“ในมุมมองของเม ขอแค่ให้คุณออกนโยบายเรื่องความปลอดภัยสักนิด ว่าถ้ามันเกิดเหตุการณ์อย่างนี้ขึ้นอีก คุณจะร่วมรับผิดชอบ หรือคุณจะหาวิธีใดที่ไม่ให้เกิดเหตุการณ์แบบนี้อีก ชีวิตคนชีวิตหนึ่งกว่าจะเกิดมาได้ไม่ใช่เรื่องง่าย การที่คุณจะมาสร้างธุรกิจ คุณจะต้องไม่เอาเปรียบคนที่มีเลือดเนื้อเชื้อไข เขามีสมอง เขามีครอบครัวที่ต้องดูแล คุณอย่ามาเอาเปรียบเขาเลย”
อนุสัญา ILO193 ความหวังคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์ม
ทั้งนี้ สิ่งที่เมมองว่า เป็นหนึ่งในความหวังเพื่อคุ้มครองชีวิตและสวัสดิการของแรงงานแพลตฟอร์มไม่ให้ถูกเอารัดเอาเปรียบ คือ ‘อนุสัญญาฉบับที่ 193 ว่าด้วยงานที่มีคุณค่าในระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม (Decent Work in the Platform Economy) ’ ซึ่งผ่านการรับรองโดยองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ในการประชุมใหญ่แรงงานระหว่างประเทศ สมัยที่ 114 ณ นครเจนีวา เมื่อวันที่ 12 มิถุนายนที่ผ่านมา โดยเป็นครั้งแรกที่ประชาคมโลกกำหนดมาตรฐานแรงงานสากลเพื่อคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์มโดยเฉพาะ
อย่างไรก็ตาม แม้ว่าไทยจะร่วมลงมติรับรองอนุสัญญาฉบับดังกล่าว แต่ก็ยังไม่ได้ให้สัตยาบัน ท่ามกลางแรงงานแพลตฟอร์มในไทยมากกว่า 1 ล้านคน ที่ยังไร้ความคุ้มครองตามกฎหมายแรงงาน
โดยเม มองว่าอนุสัญญาฉบับนี้ เป็นสิ่งที่รัฐบาลไทยควรจะให้สัตยาบันและนำมาปรับใช้ในประเทศเพื่อให้แรงงานในอุตสาหกรรมแพลตฟอร์มอย่างไรเดอร์ มีกฎหมายคุ้มครองที่ชัดเจน
“คือ ณ ตอนนี้มันกลายเป็น คุณจะมาพูดคำว่าแรงงานอิสระ มันไม่ได้ เพราะว่าแรงงานอิสระ คุณต้องเป็นคนกำหนดราคาเอง คุณต้องเป็นคนรู้เองว่า งานนั้นปลอดภัยหรือไม่ปลอดภัย แต่นี่มันกลายเป็นว่า งานไม่ปลอดภัยก็ต้องไป เหมือนสถานการณ์น้ำท่วมที่ลาดกระบังตอนนี้ ไม่ไปก็ไม่ได้ รถพัง แพลตฟอร์มเขาก็ไม่ได้มาช่วยซ่อม ซึ่งตรงนั้นมันไม่ใช่”
ปัจจุบัน พระราชบัญญัติแรงงาน พ.ศ. 2541 แบ่งสถานะการทำงานออกเป็น 2 รูปแบบคือ ลูกจ้าง และ ผู้รับเหมาอิสระ แต่แพลตฟอร์มต่างๆ กำหนดสถานะของคนทำงานเป็น ผู้รับจ้างอิสระ หรือพาร์ทเนอร์ ทำให้แรงงานกลุ่มนี้ไม่อยู่ภายใต้กฎหมายคุ้มครองแรงงาน ไม่ได้รับค่าแรงขั้นต่ำ ไม่มีชั่วโมงการทำงานที่ชัดเจน หรือไม่มีสวัสดิการการลาป่วยหรือลากิจ ในขณะที่ระบบอัลกอริทึมของแพลตฟอร์มกลับควบคุมการทำงานอย่างใกล้ชิด เช่น การกำหนดเวลารับงาน การประเมินคะแนน หรือการตัดสิทธิการรับงานหากปฏิเสธงาน
ประเด็นสำคัญของอนุสัญญา ILO ฉบับที่ 193 คือการกำหนดมาตรฐานขั้นต่ำในการคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์ม ทั้งผู้ทำงานผ่านแอปพลิเคชันและระบบออนไลน์ โดยมีข้อกำหนดสำคัญ ได้แก่
- ยึดข้อเท็จจริงของความสัมพันธ์ในการทำงาน ไม่พิจารณาจากชื่อเรียกในสัญญา เช่น พาร์ตเนอร์ หรือฟรีแลนซ์ แต่ให้พิจารณาจากลักษณะการทำงานและระดับการควบคุมที่เกิดขึ้นจริง เพื่อป้องกันการหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบของนายจ้าง และให้ผู้ทำงานที่เข้าเกณฑ์ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายแรงงาน
- รับรองสิทธิขั้นพื้นฐานและการคุ้มครองทางสังคม ผู้ทำงานมีสิทธิได้รับค่าตอบแทนที่เป็นธรรม มีสภาพการทำงานที่ปลอดภัยและเหมาะสม ไม่ถูกเลือกปฏิบัติ รวมถึงสามารถเข้าถึงระบบประกันสังคมและการคุ้มครองทางสังคมตามกฎหมายของแต่ละประเทศ
- หากแพลตฟอร์มใช้ระบบอัตโนมัติในการมอบหมายงาน ประเมินผล ระงับบัญชี หรือตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อผู้ทำงาน ผู้ทำงานมีสิทธิรับทราบข้อมูลเกี่ยวกับการตัดสินใจดังกล่าว ขอให้มีการทบทวนโดยมนุษย์ และเข้าถึงกลไกการอุทธรณ์หรือการเยียวยาที่เหมาะสม
แรงงานแพลตฟอร์มเผชิญปัญหาคล้ายกันทั่วโลก
ลีนา ซิเมต (Lena Simet) ที่ปรึกษาอาวุโสด้านความยุติธรรมทางเศรษฐกิจและสิทธิมนุษยชน Human Rights Watch ซึ่งนำเสนอข้อมูลจากการศึกษาวิจัยการทำงานในแพลตฟอร์มในกว่า 12 ประเทศ รวมถึงสหรัฐฯ สหราชอาณาจักร เคนยา เลบานอน อินเดีย และเม็กซิโก ชี้ว่าแรงงานในแพลตฟอร์มต่างๆ เผชิญปัญหาที่คล้ายคลึงกันทั่วโลก ทั้งในแง่ของความไม่แน่นอนของรายได้ โดยไม่สามารถคาดการณ์รายได้รายชั่วโมงหรือรายเดือนได้ เพราะแพลตฟอร์มใช้อัลกอริทึมปรับเปลี่ยนการคำนวณค่าจ้างตลอดเวลา และไม่เปิดเผยว่า หักค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มไปเท่าใด
ขณะที่ระบบให้คะแนนโดยลูกค้า (Customer Ratings) ยังส่งผลโดยตรงต่อการได้รับงานและรายได้ โดยคะแนนที่ลดลงมักเกิดจากปัจจัยที่แรงงานควบคุมไม่ได้ เช่น สภาพการจราจรติดขัดหรือสภาพอากาศ
นอกจากนี้ ยังมีกรณีการการปิดกั้นบัญชีของแรงงานในแพลตฟอร์มอย่างกะทันหัน โดยไม่มีคำชี้แจง และไม่มีระบบการอุทธรณ์ที่เป็นธรรม ทำให้แรงงานสูญเสียการเข้าถึงแพลตฟอร์มและสูญเสียอาชีพ เช่น กรณีไรเดอร์ส่งพิซซ่าในอินเดียที่ทำงานมา 3 ปี ถูกปิดบัญชีทันทีเพียงเพราะลูกค้าปักหมุดที่อยู่ผิดและแจ้งว่าไม่ได้รับอาหาร
ด้านจูเลียส แกงเล็ต (Julius Cainglet) รองประธานฝ่ายวิจัย รณรงค์ และภาคีเครือข่าย สหพันธ์แรงงานเสรีแห่งฟิลิปปินส์ (FFW) ยกตัวอย่างความไม่เป็นธรรมของแพลตฟอร์ม ที่เกิดกับบรรดาไรเดอร์ในฟิลิปปินส์ จนทำให้มีการต่อสู้เพื่อจัดตั้งสหภาพแรงงานไรเดอร์ขึ้น
เขาชี้ถึงปัญหาที่ทำให้ไรเดอร์ของหลายแพลตฟอร์ม ต้องแบกรับต้นทุนและโควตาที่ไม่เป็นธรรม จำนวนไม่น้อยต้องทำงานท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศสุดขั้ว เช่น พายุไต้ฝุ่น หรือคลื่นความร้อนรุนแรง โดยไม่มีการชดเชยความเสี่ยง
ขณะที่แพลตฟอร์มกำหนดโควตาส่งสินค้าที่ทำได้ยาก เช่น ต้องส่งให้ครบ 40 ชิ้นต่อวัน หากทำไม่ถึงจะไม่ได้เงินจูงใจ (Incentive) และบีบให้ไรเดอร์ต้องทำงานยาวนานถึง 12 ชั่วโมงหรือมากกว่าต่อวัน
นอกจากนี้ ยังมีเรื่องการผลักภาระส่วนลดให้ไรเดอร์ โดยนโยบายรัฐฟิลิปปินส์กำหนดส่วนลดค่าโดยสาร/ค่าบริการแก่ผู้สูงอายุ คนพิการ และนักเรียน แต่บริษัทแพลตฟอร์มกลับผลักภาระส่วนลดนี้ รวมถึงโปรโมชันการตลาด (เช่น วันที่ 8.8, 9.9, 10.10) มาหักจากรายได้ของไรเดอร์
อีกทั้งไรเดอร์ยังต้องลงทุนซื้อกระเป๋าใส่อาหารหรือกล่องส่งของด้วยเงินส่วนตัว ในขณะที่ถูกบังคับให้ติดโลโก้ของบริษัท ซึ่งเป็นการโฆษณาแบรนด์ให้แพลตฟอร์มฟรีๆ
ขณะที่จูเลียส กล่าวถึงระบบอัลกอริทึมที่แพลตฟอร์มต่างๆ ใช้ในการควบคุมการทำงานของไรเดอร์ ว่าสะท้อนเจตนาของบริษัทแพลตฟอร์ม
“หาก AI ไร้หัวใจ ก็เป็นเพราะนายจ้างไร้หัวใจ ต้องใช้ข้อตกลงกรอบความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อกดดันบริษัทข้ามชาติเหล่านี้” เขากล่าว
