ท่ามกลางบรรยากาศหลังการเลือกตั้งที่หัวใจของคนไทยทั้งประเทศเปี่ยมด้วยความคาดหวัง ทว่าสิ่งที่ปรากฏบนหน้าฟีดโซเชียลมีเดียและในวงสนทนาแทบทุกหัวระแหง กลับมี ‘คำถาม’ ที่พุ่งตรงไปยังความโปร่งใสของกระบวนการจัดการเลือกตั้ง
ไม่สำคัญกว่าใครคือผู้ชนะ
แต่คำถามในใจตอนนี้คือ ผลลัพธ์นั้นโปร่งใสแค่ไหน
คำถามเหล่าคือความรู้สึกบางอย่างที่สั่นคลอนอยู่ลึก ๆ กลิ่นอายของความไม่วางใจต่อกลไกตรวจสอบถูกหยิบยกขึ้นมาถกเถียงอย่างร้อนแรง และเมื่อความไว้วางใจเริ่มพร่าเลือน เสียงเรียกร้องความชัดเจนย่อมดังขึ้นเป็นธรรมดา
สิ่งนี้ไม่ได้เกิดแค่ที่ไทย แต่ข้อมูลจากรายงานการจัดอันดับดัชนีการรับรู้การทุจริต – Corruption Perceptions Index 2025 หรือ CPI 2025 ระบุว่าเกิดสภาวะ ‘ความโกรธแค้นของสาธารณชนที่พุ่งสูง’ (Public anger surges) ในหลายที่ทั่วโลก เนื่องจากผู้คนเริ่มหมดความอดทนกับภาวะผู้นำที่ไร้ความรับผิดชอบ
ไทยได้คะแนน CPI เท่าไร
CPI 2025 เผยว่า ประเทศไทยได้รับคะแนนความโปร่งใสเพียง 33 จาก 100 คะแนน อยู่ลำดับที่ 116 ของโลก จากทั้งหมด 182 ประเทศ ลดลงจากผลปี 2024 ที่ได้ 34 คะแนน และอยู่ลำดับที่ 107 จาก 180 ประเทศที่ได้รับการประเมินในปีเดียวกัน
โดยรายงานยังชี้ให้เห็นว่า ประเทศส่วนใหญ่ในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกกำลังเผชิญกับปัญหาที่ผู้นำไม่สามารถทำตามพันธสัญญาได้จริง เนื่องจากมีกลุ่มชนชั้นนำที่มีเครือข่ายความสัมพันธ์คอยใช้อิทธิพลทางการเงินซื้ออำนาจการตัดสินใจ และกฎหมายหลายอย่างไม่ได้รับการบังคับใช้อย่างตรงไปตรงมา
ทำไมคอร์รัปชันสูงขึ้น
CPI 2025 ชี้ว่า ประเทศที่ได้คะแนนสูงกว่า 80 เหลือเพียง 5 ประเทศ จาก 12 ประเทศเมื่อสิบปีก่อน แม้แต่ประเทศประชาธิปไตยเก่าแก่ก็เริ่มเห็นสัญญาณถดถอย โดยมีเหตุผลหลักๆ ดังนี้
- กลไกถ่วงดุลอ่อนแรง: ผู้นำรวมศูนย์อำนาจ ลดบทบาทศาล องค์กรอิสระ และระบบตรวจสอบ ทำให้ความเสี่ยงคอร์รัปชันเพิ่มขึ้น
- อิทธิพลเงินทุนครอบงำการเมือง: การเงินการเมืองไม่โปร่งใสและการล็อบบี้ที่ไร้การกำกับ บั่นทอนความเชื่อมั่นและบิดเบือนนโยบายสาธารณะ
- การบังคับใช้กฎหมายไม่สม่ำเสมอ: เมื่อกฎหมายต่อต้านคอร์รัปชันถูกชะลอหรือบังคับใช้อ่อนลง สัญญาณที่ส่งออกไปคือการทุจริตอาจไม่ถูกลงโทษจริงจัง
- พื้นที่พลเมืองหดตัว: การจำกัดเสรีภาพสื่อ ภาคประชาชน และผู้เปิดโปง ทำให้ระบบตรวจสอบเชิงสังคมอ่อนแรง
- ความเสื่อมถอยแบบค่อยเป็นค่อยไป: ความโปร่งใสไม่ได้พังทันที แต่ค่อย ๆ สึกกร่อนจากข้อยกเว้นเล็ก ๆ จนกลายเป็นความปกติ
ทำไมประชาชนจึงโกรธเมื่อรู้สึกว่าเกิดคอร์รัปชันซึ่งหน้า
ข้อมูลในรายงานเผยว่า ประเทศประชาธิปไตยเต็มรูปแบบมีคะแนนเฉลี่ย 7 ประชาธิปไตยที่บกพร่องเฉลี่ย 47 ระบอบที่ไม่เป็นประชาธิปไตยเฉลี่ยเพียง 32
ตัวเลขนี้สะท้อนว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ศีลธรรมของบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่โครงสร้างของอำนาจ หากศาลไม่เป็นอิสระ สื่อไม่เสรี องค์กรตรวจสอบถูกแทรกแซง หรือกติกาเลือกตั้งไม่โปร่งใส ระบบก็เปิดช่องให้การทุจริตฝังรากลึก
และเมื่อประชาชนเริ่มรู้สึกว่าเกิดคอร์รัปชันเกิดขึ้นซึ่งหน้า ความโกรธจึงเกิดจากความรู้สึกว่ากติกาถูกบิดเบือน สิทธิของตนถูกลดค่า และเสียงของตนไม่มีความหมาย ความไม่โปร่งใสทำลายความเชื่อพื้นฐานที่ว่าทุกคนควรยืนอยู่บนกติกาเดียวกัน ไม่ใช่อารมณ์ชั่ววูบ แต่คือปฏิกิริยาต่อความอยุติธรรมเชิงโครงสร้าง และเป็นสัญญาณเตือนว่ากลไกถ่วงดุลกำลังอ่อนแรงลงอย่างน่ากังวล
คอร์รัปชันเกี่ยวอะไรกับคุณภาพชีวิต
คอร์รัปชันไม่ได้ทำลายแค่ภาพลักษณ์ประเทศ แต่ทำลายชีวิตคนจริงๆ
ในระดับบริการสาธารณะ ผลกระทบยิ่งชัดเจน หากงบประมาณโรงพยาบาลถูกฮั้วจัดซื้อ เครื่องมือแพทย์อาจไม่ได้มาตรฐาน เตียงไม่พอ หมอพยาบาลขาดแคลน คนไข้ต้องรอคิวนาน หรือบางรายอาจเสียโอกาสรักษาเพียงเพราะระบบถูกบิดเบือน
อีกตัวอย่างคือโครงการป้องกันน้ำท่วม หากงบถูกตัดตอนหรือสัญญาถูกเอื้อให้ผู้รับเหมาที่ไม่มีคุณภาพ ผลลัพธ์คือเขื่อนหรือระบบระบายน้ำที่ใช้การไม่ได้ เมื่อเกิดภัยพิบัติ ชุมชนเดิมจึงต้องจมน้ำซ้ำแล้วซ้ำเล่า
รายงานยังพบว่า ประเทศที่ได้คะแนน CPI สูง มักมีระบบสาธารณสุขที่เข้าถึงได้ดีกว่าอย่างมีนัยสำคัญ นั่นหมายความว่า ความโปร่งใสสัมพันธ์โดยตรงกับโอกาสรอดชีวิตและคุณภาพชีวิตของประชาชน
พิมพ์เขียวรับมือวงจรคอร์รัปชัน ทำอย่างไร
CPI 2025 เสนอว่า การรับมือคอร์รัปชันไม่อาจหยุดอยู่ที่การไล่ล่าคดีรายกรณี แต่ต้องยกระดับโครงสร้างทั้งระบบ โดยหัวใจคือ การสร้าง ‘โครงสร้างความซื่อสัตย์’ ให้ฝังอยู่ในระบบรัฐ
เริ่มจากทำให้กระบวนการยุติธรรมเป็นอิสระและเข้าถึงได้จริง เพื่อให้กฎหมายคุ้มครองประชาชน ไม่ใช่ผู้มีอำนาจ เปิดเผยและกำกับเงินการเมืองอย่างเข้มงวด เพื่อตัดวงจรอิทธิพลทุนเหนือการตัดสินใจสาธารณะ คุ้มครองเสรีภาพสื่อและภาคประชาชนให้สามารถตรวจสอบรัฐได้โดยไม่ถูกคุกคาม เสริมความโปร่งใสในการใช้งบประมาณและการจัดซื้อจัดจ้าง พร้อมทั้งปิดช่องทางฟอกเงินและความร่วมมือข้ามพรมแดนเพื่อยึดทรัพย์สินที่ได้จากการทุจริตกลับคืนสู่สังคม
ความโปร่งใสไม่ใช่เรื่องของคนดีไม่กี่คน แต่คือโครงสร้างพื้นฐานของสังคมที่เป็นธรรม วันที่ค่าเฉลี่ยโลกถดถอย และประชาชนจำนวนมากออกมาตั้งคำถามต่อผู้มีอำนาจ เราอาจกำลังอยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของความเชื่อมั่น
คำถามจึงไม่ใช่ว่าเราจะอธิบายความผิดพลาดได้อย่างไร แต่คือเราจะออกแบบระบบอย่างไร เพื่อไม่ให้ความผิดพลาดกลายเป็นความปกติ
